Antoine-Augustin Parmentier tham gia quâmdfz n đwilr ộdzsz i Phábdcl p trong Chiếmvjq n tranh Bảytmo y nălhpg m, phụgrig c vụgrig nhưpaxy mộdzsz t bábdcl c sĩhmxg quâmdfz n y. Vàgjsg o thờzubj i đwilr iểytmo m quâmdfz n Phábdcl p thảytmo m bạtyyo i trưpaxy ớrwwt c Frederick Đxyti ạtyyo i đwilr ếmvjq , khoai tâmdfz y đwilr ốzubj i vớrwwt i họsizh vẫiicq n chỉysgn làgjsg mộdzsz t thứhfvm thứhfvm c ălhpg n dàgjsg nh cho lợmayb n.
Nhưpaxy ng khi Parmentier bịncbr bắidxd t làgjsg m tùkhzb binh trong doanh trạtyyo i củrwwt a quâmdfz n Phổcmvv vàgjsg bấkxkc t đwilr ắidxd c dĩhmxg phảytmo i ălhpg n khoai tâmdfz y, ôipfh ng nhậqqxf n thấkxkc y rằidxd ng loàgjsg i câmdfz y nàgjsg y khôipfh ng hềcdjw cóaxun đwilr ộdzsz c, nhữngmv ng quan niệcrgl m củrwwt a ngưpaxy ờzubj i Phábdcl p vềcdjw khoai tâmdfz y khi đwilr óaxun thựcmvv c sựcmvv khôipfh ng đwilr úvnhq ng. Khoai tâmdfz y bịncbr ghẻwilr lạtyyo nh, cấkxkc m trồkhzb ng vàgjsg chỉysgn làgjsg m thứhfvm c ălhpg n cho lợmayb n ởqqxf Phábdcl p lạtyyo i đwilr ang nuôipfh i dưpaxy ỡirkv ng vàgjsg đwilr em lạtyyo i ưpaxy u thếmvjq cho quâmdfz n Phổcmvv .
Trong suốzubj t 3 nălhpg m bịncbr giam giữngmv ởqqxf Phổcmvv , Parmentier thấkxkc y mìvoey nh vẫiicq n cóaxun thểytmo ălhpg n khoai tâmdfz y đwilr ểytmo sốzubj ng sóaxun t, thậqqxf m chíaxun sốzubj ng khỏncbr e mạtyyo nh màgjsg khôipfh ng hềcdjw bịncbr bệcrgl nh. Nêogkq n khi đwilr ưpaxy ợmayb c trảytmo tựcmvv do đwilr ểytmo trởqqxf vềcdjw Phábdcl p vàgjsg o nălhpg m 1763, ôipfh ng đwilr ãcvnw sửxlkg dụgrig ng nhữngmv ng kiếmvjq n thứhfvm c củrwwt a mộdzsz t dưpaxy ợmayb c sĩhmxg đwilr ểytmo tậqqxf p trung nghiêogkq n cứhfvm u loàgjsg i câmdfz y nàgjsg y.
Đxyti iềcdjw u màgjsg Parmentier tìvoey m thấkxkc y làgjsg khoai tâmdfz y khôipfh ng hềcdjw đwilr ộdzsz c, vớrwwt i đwilr iềcdjw u kiệcrgl n ngưpaxy ờzubj i dâmdfz n chỉysgn ălhpg n nhữngmv ng củrwwt khôipfh ng cóaxun mầqqxf m. Trêogkq n cùkhzb ng mộdzsz t diệcrgl n tíaxun ch canh tábdcl c, khoai tâmdfz y cóaxun thểytmo cung cấkxkc p mộdzsz t lưpaxy ợmayb ng calo gấkxkc p từrsql 2-4 lầqqxf n so vớrwwt i cábdcl c loạtyyo i ngũzubj cốzubj c khábdcl c. Parmentier nhậqqxf n ra đwilr óaxun chíaxun nh làgjsg mộdzsz t loạtyyo i lưpaxy ơpaxy ng thựcmvv c tuyệcrgl t vờzubj i, vấkxkc n đwilr ềcdjw chỉysgn làgjsg ngưpaxy ờzubj i dâmdfz n Phábdcl p sẽqqxf khôipfh ng chịncbr u ălhpg n nóaxun .
Đxyti ểytmo lậqqxf t ngưpaxy ợmayb c lạtyyo i tìvoey nh thếmvjq , Parmentier đwilr ưpaxy ợmayb c cho làgjsg cũzubj ng ábdcl p dụgrig ng mộdzsz t kếmvjq sábdcl ch tưpaxy ơpaxy ng tựcmvv nhưpaxy Frederick Đxyti ạtyyo i đwilr ếmvjq . Ôvnhq ng trồkhzb ng cábdcl c mảytmo nh vưpaxy ờzubj n khoai tâmdfz y vàgjsg cho ngưpaxy ờzubj i giảytmo vờzubj bảytmo o vệcrgl chúvnhq ng. Nhưpaxy ng vớrwwt i tríaxun thôipfh ng minh củrwwt a mìvoey nh Parmentier biếmvjq t côipfh ng việcrgl c phảytmo i thựcmvv c hiệcrgl n từrsql trêogkq n xuốzubj ng.
Ôvnhq ng đwilr ãcvnw liêogkq n tụgrig c cầqqxf m kếmvjq t quảytmo nghiêogkq n cứhfvm u củrwwt a mìvoey nh đwilr i thuyếmvjq t phụgrig c cábdcl c bábdcl c sĩhmxg , nhàgjsg khoa họsizh c, giớrwwt i quýexjq tộdzsz c vàgjsg cảytmo thàgjsg nh viêogkq n hoàgjsg ng gia vềcdjw lợmayb i íaxun ch củrwwt a khoai tâmdfz y. Vui vẻwilr vàgjsg cởqqxf i mởqqxf , hầqqxf u nhưpaxy tấkxkc t cảytmo đwilr ãcvnw trởqqxf thàgjsg nh nhữngmv ng "KOL" trong chiếmvjq n dịncbr ch "marketing" khôipfh n khéacpf o củrwwt a Parmentier cho khoai tâmdfz y.
Chuyệcrgl n kểytmo rằidxd ng trong mộdzsz t lầqqxf n vua Louis XVI vàgjsg nữngmv hoàgjsg ng Marie Antoinette đwilr i dạtyyo o trong khu vưpaxy ờzubj n Versailles, Parmentier đwilr ãcvnw hábdcl i tặoaet ng mỗutwe i ngưpaxy ờzubj i mộdzsz t bôipfh ng hoa khoai tâmdfz y. Nữngmv hoàgjsg ng Antoinette đwilr ãcvnw càgjsg i bôipfh ng hoa tíaxun m lêogkq n tóaxun c còkmet n nhàgjsg vua đwilr ặoaet t nóaxun lêogkq n khuy ábdcl o củrwwt a mìvoey nh.
Khi vua Louis XVI hỏncbr i Parmentier vềcdjw loàgjsg i câmdfz y đwilr óaxun , ôipfh ng đwilr ãcvnw xin đwilr ưpaxy ợmayb c mộdzsz t mảytmo nh trong khu đwilr ấkxkc t hoàgjsg ng gia đwilr ểytmo trồkhzb ng khoai tâmdfz y. Cábdcl c cậqqxf n thầqqxf n sau đwilr óaxun cũzubj ng bắidxd t chưpaxy ớrwwt c nhàgjsg vua. Tin tứhfvm c lan đwilr i chiếmvjq m đwilr ưpaxy ợmayb c sựcmvv tòkmet mòkmet củrwwt a côipfh ng chúvnhq ng. Vàgjsg đwilr âmdfz y làgjsg lúvnhq c Parmentier diễhylf n lạtyyo i bàgjsg i màgjsg Frederick Đxyti ạtyyo i đwilr ếmvjq đwilr ãcvnw thựcmvv c hiệcrgl n ởqqxf Phổcmvv .
Ôvnhq ng cho binh líaxun nh tỏncbr a ra bêogkq n ngoàgjsg i Paris, trồkhzb ng cábdcl c cábdcl nh đwilr ồkhzb ng khoai tâmdfz y rồkhzb i giảytmo vờzubj canh gábdcl c. Ngưpaxy ờzubj i dâmdfz n sau đwilr óaxun đwilr ãcvnw trộdzsz m khoai tâmdfz y vàgjsg mang vềcdjw vưpaxy ờzubj n nhàgjsg mìvoey nh trồkhzb ng.
Đxyti ếmvjq n nălhpg m 1793, Parmentier tiếmvjq p tụgrig c viếmvjq t vàgjsg cho in 10.000 bảytmo n cẩvnhq m nang trồkhzb ng khoai tâmdfz y đwilr ểytmo phábdcl t vềcdjw mỗutwe i xãcvnw trêogkq n lãcvnw nh thổcmvv Phábdcl p. Ôvnhq ng cũzubj ng phábdcl t hàgjsg nh cuốzubj n "Nấkxkc u nưpaxy ớrwwt ng quốzubj c dâmdfz n", trong đwilr óaxun chứhfvm a tớrwwt i hơpaxy n 20 côipfh ng thứhfvm c chếmvjq biếmvjq n khoai tâmdfz y, khiếmvjq n nóaxun trởqqxf nêogkq n ngon hơpaxy n vàgjsg chinh phụgrig c đwilr ưpaxy ợmayb c khẩvnhq u vịncbr củrwwt a ngưpaxy ờzubj i Phábdcl p.
Vàgjsg cóaxun thểytmo bạtyyo n cũzubj ng đwilr oábdcl n đwilr ưpaxy ợmayb c, cuốzubj n sábdcl ch nàgjsg y đwilr ãcvnw dạtyyo y ngưpaxy ờzubj i Phábdcl p cábdcl ch làgjsg m móaxun n khoai tâmdfz y chiêogkq n huyềcdjw n thoạtyyo i, "French fries":
"Đxyti ầqqxf u tiêogkq n phảytmo i đwilr ábdcl nh bộdzsz t khoai tâmdfz y, trứhfvm ng vàgjsg nưpaxy ớrwwt c lạtyyo i vớrwwt i nhau. Sau đwilr óaxun thêogkq m vàgjsg o mộdzsz t muỗutwe ng dầqqxf u, mộdzsz t muỗutwe ng eau de vie (rưpaxy ợmayb u), muốzubj i vàgjsg tiêogkq u. Đxyti ábdcl nh đwilr ềcdjw u hỗutwe n hợmayb p cho đwilr ếmvjq n khi khôipfh ng còkmet n cụgrig c bộdzsz t nàgjsg o. Bâmdfz y giờzubj gọsizh t vỏncbr khoai tâmdfz y, cắidxd t lábdcl t, rồkhzb i ngâmdfz m vàgjsg o bộdzsz t. Cuốzubj i cùkhzb ng, vớrwwt t chúvnhq ng vàgjsg chiêogkq n cho đwilr ếmvjq n khi miếmvjq ng khoai cóaxun màgjsg u sắidxd c bắidxd t mắidxd t".
Trưpaxy ớrwwt c khi khoai tâmdfz y trởqqxf nêogkq n phổcmvv biếmvjq n ởqqxf Phábdcl p, nhữngmv ng ngưpaxy ờzubj i nôipfh ng dâmdfz n chỉysgn sảytmo n xuấkxkc t đwilr ưpaxy ợmayb c vừrsql a đwilr ủrwwt lưpaxy ợmayb ng ngũzubj cốzubj c đwilr ểytmo nuôipfh i sốzubj ng cảytmo đwilr ấkxkc t nưpaxy ớrwwt c mỗutwe i nălhpg m, miễhylf n làgjsg khôipfh ng cóaxun gìvoey xảytmo y ra vớrwwt i mùkhzb a màgjsg ng củrwwt a họsizh . Đxyti ábdcl ng tiếmvjq c, đwilr óaxun lạtyyo i làgjsg nhữngmv ng đwilr iềcdjw u hay xảytmo y ra nhấkxkc t. Mấkxkc t mùkhzb a, thiêogkq n tai vàgjsg cảytmo chiếmvjq n tranh thưpaxy ờzubj ng khiếmvjq n cho nguồkhzb n cung thựcmvv c phẩvnhq m ởqqxf Phábdcl p hếmvjq t sứhfvm c bấkxkc p bêogkq nh.
Hàgjsg ng trălhpg m nạtyyo n đwilr óaxun i đwilr ãcvnw xảytmo y ra dưpaxy ớrwwt i quy môipfh đwilr ịncbr a phưpaxy ơpaxy ng. Trung bìvoey nh cứhfvm 7 nălhpg m mộdzsz t lầqqxf n, nưpaxy ớrwwt c Phábdcl p sẽqqxf phảytmo i đwilr ốzubj i mặoaet t vớrwwt i mộdzsz t nạtyyo n đwilr óaxun i trêogkq n quy môipfh toàgjsg n quốzubj c. Sựcmvv xuấkxkc t hiệcrgl n củrwwt a khoai tâmdfz y cuốzubj i cùkhzb ng đwilr ãcvnw giảytmo i quyếmvjq t đwilr ưpaxy ợmayb c bàgjsg i toábdcl n lưpaxy ơpaxy ng thựcmvv c cho nưpaxy ớrwwt c Phábdcl p.
Chỉysgn sau khi bàgjsg i toábdcl n cơpaxy bảytmo n đwilr óaxun đwilr ưpaxy ợmayb c giảytmo i quyếmvjq t, nưpaxy ớrwwt c Phábdcl p mớrwwt i tiếmvjq n đwilr ưpaxy ợmayb c tớrwwt i Cábdcl ch mạtyyo ng (1789-1799) vàgjsg sau đwilr óaxun làgjsg cábdcl c cuộdzsz c chiếmvjq n tranh củrwwt a Napoleon (1803-1815).
Làgjsg mộdzsz t ngưpaxy ờzubj i ủrwwt ng hộdzsz ýexjq tưpaxy ởqqxf ng vềcdjw mộdzsz t nềcdjw n Cộdzsz ng hòkmet a tựcmvv cung tựcmvv cấkxkc p, Napoleon đwilr ãcvnw khuyếmvjq n khíaxun ch việcrgl c trồkhzb ng khoai tâmdfz y. Ngay lậqqxf p tứhfvm c, sảytmo n lưpaxy ợmayb ng khoai tâmdfz y củrwwt a toàgjsg n nưpaxy ớrwwt c Phábdcl p đwilr ãcvnw tălhpg ng lêogkq n tớrwwt i 15%.
Cábdcl c đwilr ồkhzb ng minh củrwwt a Phábdcl p nhìvoey n vàgjsg o bàgjsg i họsizh c khoai tâmdfz y cũzubj ng đwilr ãcvnw ábdcl p dụgrig ng rộdzsz ng rãcvnw i giốzubj ng câmdfz y trồkhzb ng nàgjsg y, thậqqxf m chíaxun kẻwilr thùkhzb củrwwt a họsizh cũzubj ng họsizh c theo. Đxyti ếmvjq n nhữngmv ng nălhpg m cuốzubj i cùkhzb ng củrwwt a Chiếmvjq n tranh Napoleon, khoai tâmdfz y đwilr ãcvnw trởqqxf thàgjsg nh thựcmvv c phẩvnhq m chíaxun nh trong chếmvjq đwilr ộdzsz ălhpg n củrwwt a hầqqxf u hếmvjq t ngưpaxy ờzubj i Châmdfz u Âswpg u.
Nhậqqxf n xéacpf t vềcdjw giai đwilr oạtyyo n lịncbr ch sửxlkg nàgjsg y, Christian Vandenbroeke, mộdzsz t nhàgjsg sửxlkg họsizh c ngưpaxy ờzubj i Bỉysgn từrsql ng nóaxun i: "Lầqqxf n đwilr ầqqxf u tiêogkq n trong lịncbr ch sửxlkg Tâmdfz y Âswpg u, mộdzsz t giảytmo i phábdcl p dứhfvm t khoábdcl t cho vấkxkc n đwilr ềcdjw lưpaxy ơpaxy ng thựcmvv c đwilr ãcvnw đwilr ưpaxy ợmayb c đwilr ưpaxy a ra".
Mộdzsz t mẫiicq u đwilr ấkxkc t trồkhzb ng khoai tâmdfz y vàgjsg sữngmv a củrwwt a mộdzsz t con bòkmet bâmdfz y giờzubj cóaxun thểytmo nuôipfh i sốzubj ng cảytmo mộdzsz t gia đwilr ìvoey nh, cung cấkxkc p tấkxkc t cảytmo cábdcl c vitamin vàgjsg vi chấkxkc t cầqqxf n thiếmvjq t cho chếmvjq đwilr ộdzsz ălhpg n uốzubj ng làgjsg nh mạtyyo nh. Khoai tâmdfz y giàgjsg u vitamin C đwilr ếmvjq n mứhfvm c chúvnhq ng đwilr ãcvnw giúvnhq p chấkxkc m dứhfvm t bệcrgl nh scurvy từrsql ng xảytmo y ra tràgjsg n lan khắidxd p lụgrig c đwilr ịncbr a.
Nóaxun đwilr ãcvnw giảytmo i quyếmvjq t đwilr ưpaxy ợmayb c tấkxkc t cảytmo nhữngmv ng nạtyyo n đwilr óaxun i trêogkq n mộdzsz t dảytmo i đwilr ấkxkc t 2.000 dặoaet m kéacpf o dàgjsg i từrsql Ireland đwilr ếmvjq n dãcvnw y Ural củrwwt a Nga. Cuốzubj i cùkhzb ng lụgrig c đwilr ịncbr a nàgjsg y cũzubj ng cóaxun thểytmo tựcmvv làgjsg m ra đwilr ưpaxy ợmayb c bữngmv a tốzubj i cho chíaxun nh mìvoey nh.
Khôipfh ng nhữngmv ng chỉysgn giảytmo i quyếmvjq t nạtyyo n đwilr óaxun i, khoai tâmdfz y còkmet n làgjsg thứhfvm lưpaxy ơpaxy ng thựcmvv c đwilr ãcvnw giúvnhq p toàgjsg n bộdzsz Châmdfz u Âswpg u trởqqxf nêogkq n phồkhzb n thịncbr nh. Nguồkhzb n lưpaxy ơpaxy ng thựcmvv c tălhpg ng nhanh đwilr ãcvnw dẫiicq n đwilr ếmvjq n tălhpg ng trưpaxy ởqqxf ng dâmdfz n sốzubj . Đxyti iềcdjw u nàgjsg y từrsql ng đwilr ưpaxy ợmayb c nhàgjsg kinh tếmvjq họsizh c Adam Smith nhắidxd c đwilr ếmvjq n trong cuốzubj n trong cuốzubj n sábdcl ch kinh đwilr iểytmo n củrwwt a ôipfh ng, "Sựcmvv giàgjsg u cóaxun củrwwt a cábdcl c quốzubj c gia".
Víaxun dụgrig ấkxkc n tưpaxy ợmayb ng nhấkxkc t vềcdjw tiềcdjw m nălhpg ng củrwwt a khoai tâmdfz y trong việcrgl c thay đwilr ổcmvv i môipfh hìvoey nh dâmdfz n sốzubj xảytmo y ra ởqqxf Ireland, nơpaxy i khoai tâmdfz y đwilr ãcvnw trởqqxf thàgjsg nh thứhfvm c ălhpg n chủrwwt lựcmvv c vàgjsg o nălhpg m 1800. Khoảytmo ng 40% dâmdfz n sốzubj Ireland khôipfh ng ălhpg n bấkxkc t kểytmo mộdzsz t loạtyyo i thứhfvm c ălhpg n rắidxd n nàgjsg o khábdcl c ngoàgjsg i khoai tâmdfz y. Vàgjsg chỉysgn trong vòkmet ng hơpaxy n 60 nălhpg m, từrsql 1780 đwilr ếmvjq n 1841, dâmdfz n sốzubj củrwwt a họsizh đwilr ãcvnw tălhpg ng gấkxkc p đwilr ôipfh i lêogkq n 8 triệcrgl u ngưpaxy ờzubj i.
Đxyti iềcdjw u đwilr ábdcl ng nóaxun i, đwilr óaxun khôipfh ng phảytmo i làgjsg kếmvjq t quảytmo củrwwt a việcrgl c mởqqxf rộdzsz ng côipfh ng nghiệcrgl p hóaxun a hay cảytmo i cábdcl ch kỹpaxy thuậqqxf t nôipfh ng nghiệcrgl p. Đxyti óaxun chỉysgn làgjsg hệcrgl quảytmo duy nhấkxkc t củrwwt a việcrgl c trồkhzb ng khoai tâmdfz y. Mặoaet c dùkhzb Ireland cóaxun tậqqxf p quábdcl n sởqqxf hữngmv u đwilr ấkxkc t đwilr ai rấkxkc t lạtyyo c hậqqxf u so vớrwwt i Châmdfz u Âswpg u thờzubj i kỳcmqk đwilr óaxun , cábdcl c đwilr ặoaet c tíaxun nh vưpaxy ợmayb t trộdzsz i củrwwt a khoai tâmdfz y đwilr ãcvnw cho phéacpf p ngay cảytmo mộdzsz t ngưpaxy ờzubj i nôipfh ng dâmdfz n nghècvnw o nhấkxkc t ởqqxf nưpaxy ớrwwt c nàgjsg y cũzubj ng cóaxun thểytmo trồkhzb ng đwilr ưpaxy ợmayb c nóaxun .
Khôipfh ng cầqqxf n bấkxkc t kỳcmqk khoảytmo n đwilr ầqqxf u tưpaxy hay lao đwilr ộdzsz ng nặoaet ng nhọsizh c nàgjsg o, khoai tâmdfz y làgjsg thứhfvm màgjsg trẻwilr em cũzubj ng cóaxun thểytmo trồkhzb ng, thu hoạtyyo ch vàgjsg chếmvjq biếmvjq n. Nóaxun cũzubj ng khôipfh ng yêogkq u cầqqxf u phảytmo i cắidxd t, xay xábdcl t hay nghiềcdjw n nhưpaxy lúvnhq a mìvoey . Sựcmvv phồkhzb n thịncbr nh từrsql khoai tâmdfz y đwilr ãcvnw giúvnhq p giảytmo m đwilr ábdcl ng kểytmo tỷmdfz lệcrgl tửxlkg vong ởqqxf trẻwilr sơpaxy sinh, khuyếmvjq n khíaxun ch kếmvjq t hôipfh n sớrwwt m vàgjsg gia tălhpg ng dâmdfz n sốzubj .
Nancy Qian vàgjsg Nathan Nunn, hai nhàgjsg kinh tếmvjq họsizh c tạtyyo i Đxyti ạtyyo i họsizh c Yale vàgjsg Harvard đwilr ãcvnw thựcmvv c hiệcrgl n mộdzsz t nghiêogkq n cứhfvm u vềcdjw ảytmo nh hưpaxy ởqqxf ng củrwwt a khoai tâmdfz y đwilr ếmvjq n quábdcl trìvoey nh bùkhzb ng nổcmvv dâmdfz n sốzubj ởqqxf Châmdfz u Âswpg u. Họsizh so sábdcl nh mứhfvm c tălhpg ng trưpaxy ởqqxf ng dâmdfz n sốzubj ởqqxf 132 nưpaxy ớrwwt c vàgjsg o thờzubj i đwilr iểytmo m trưpaxy ớrwwt c vàgjsg sau nălhpg m 1700.
Kếmvjq t quảytmo thốzubj ng kêogkq cho thấkxkc y, dâmdfz n sốzubj Châmdfz u Âswpg u đwilr ãcvnw nhảytmo y vọsizh t từrsql 126 triệcrgl u vàgjsg o đwilr ầqqxf u thếmvjq kỷmdfz 18 lêogkq n tớrwwt i 300 triệcrgl u vàgjsg o đwilr ầqqxf u thếmvjq kỷmdfz 20. Nơpaxy i nàgjsg o khoai tâmdfz y đwilr ưpaxy ợmayb c trồkhzb ng nhiềcdjw u nhấkxkc t cũzubj ng làgjsg nơpaxy i tălhpg ng trưpaxy ởqqxf ng dâmdfz n sốzubj đwilr ạtyyo t mứhfvm c cao nhấkxkc t. Lầqqxf n đwilr ầqqxf u tiêogkq n trong lịncbr ch sửxlkg , dâmdfz n sốzubj bùkhzb ng nổcmvv khôipfh ng tạtyyo o ra nhữngmv ng nạtyyo n đwilr óaxun i hàgjsg ng loạtyyo t, màgjsg đwilr ơpaxy n giảytmo n chỉysgn đwilr ẩvnhq y ngưpaxy ờzubj i dâmdfz n vàgjsg o cábdcl c đwilr ôipfh thịncbr chậqqxf t chộdzsz i.
Theo Qian vàgjsg Nunn, khoai tâmdfz y đwilr ãcvnw đwilr óaxun ng góaxun p 23-24% vàgjsg o việcrgl c tălhpg ng trưpaxy ởqqxf ng dâmdfz n sốzubj vàgjsg khoảytmo ng 27-34% vàgjsg o côipfh ng cuộdzsz c đwilr ôipfh thịncbr hóaxun a trong thờzubj i kỳcmqk từrsql nălhpg m 1700 đwilr ếmvjq n nălhpg m 1900.
Sựcmvv gia tălhpg ng dâmdfz n sốzubj vàgjsg đwilr ôipfh thịncbr hóaxun a đwilr ãcvnw thúvnhq c đwilr ẩvnhq y tốzubj c đwilr ộdzsz củrwwt a cábdcl ch mạtyyo ng côipfh ng nghiệcrgl p, đwilr ặoaet c biệcrgl t làgjsg cábdcl c ngàgjsg nh côipfh ng nghiệcrgl p mớrwwt i phụgrig thuộdzsz c vàgjsg o việcrgl c khai thábdcl c nhiêogkq n liệcrgl u hóaxun a thạtyyo ch.
Khoai tâmdfz y khi đwilr óaxun đwilr ưpaxy ợmayb c víaxun nhưpaxy mộdzsz t loạtyyo i than đwilr ábdcl thứhfvm hai, bởqqxf i nóaxun nuôipfh i dưpaxy ỡirkv ng nhữngmv ng lựcmvv c lưpaxy ợmayb ng lao đwilr ộdzsz ng chíaxun nh đwilr óaxun ng góaxun p vàgjsg o côipfh ng cuộdzsz c đwilr ổcmvv i mớrwwt i nàgjsg y. William Hardy McNeill, sửxlkg gia, tábdcl c giảytmo cuốzubj n sábdcl ch "Sựcmvv trỗutwe i dậqqxf y củrwwt a Phưpaxy ơpaxy ng Tâmdfz y" từrsql ng nhậqqxf n xéacpf t:
"Chỉysgn cầqqxf n cung cấkxkc p mộdzsz t mứhfvm c tiềcdjw n lưpaxy ơpaxy ng đwilr ủrwwt đwilr ểytmo sinh hoạtyyo t, hoặoaet c mộdzsz t thứhfvm gìvoey đwilr óaxun rấkxkc t gầqqxf n vớrwwt i mứhfvm c sinh hoạtyyo t phíaxun , mộdzsz t lưpaxy ợmayb ng lớrwwt n ngưpaxy ờzubj i di cưpaxy từrsql nôipfh ng thôipfh n sẽqqxf sẵsizh n sàgjsg ng cóaxun mặoaet t đwilr ểytmo đwilr iềcdjw u khiểytmo n cábdcl c mábdcl y móaxun c mớrwwt i vàgjsg thựcmvv c hiệcrgl n tấkxkc t cảytmo cábdcl c nhiệcrgl m vụgrig khóaxun khălhpg n phụgrig c vụgrig mộdzsz t xãcvnw hộdzsz i đwilr ôipfh thịncbr hóaxun a".
Vàgjsg nhưpaxy mộdzsz t côipfh ng thứhfvm c tựcmvv nhiêogkq n, dâmdfz n sốzubj phábdcl t triểytmo n mạtyyo nh ởqqxf Châmdfz u Âswpg u sau cábdcl c mùkhzb a màgjsg ng khoai tâmdfz y sẽqqxf lấkxkc p đwilr ầqqxf y vàgjsg o hàgjsg ng ngũzubj quâmdfz n đwilr ộdzsz i, hảytmo i quâmdfz n đwilr ếmvjq quốzubj c, đwilr em đwilr ếmvjq n nhữngmv ng chiếmvjq n thắidxd ng cho họsizh ởqqxf nhữngmv ng miềcdjw n đwilr ấkxkc t xa xôipfh i, đwilr ẩvnhq y hàgjsg ng triệcrgl u ngưpaxy ờzubj i di cưpaxy ra cábdcl c vùkhzb ng thuộdzsz c đwilr ịncbr a vàgjsg vàgjsg o phíaxun a đwilr ôipfh ng Siberia.
"Mộdzsz t đwilr iềcdjw u chắidxd c chắidxd n, nếmvjq u khôipfh ng cóaxun khoai tâmdfz y thìvoey nưpaxy ớrwwt c Đxyti ứhfvm c sau nălhpg m 1848 khôipfh ng thểytmo trởqqxf thàgjsg nh quốzubj c gia côipfh ng nghiệcrgl p vàgjsg thếmvjq lựcmvv c quâmdfz n sựcmvv hàgjsg ng đwilr ầqqxf u ởqqxf Châmdfz u Âswpg u. Nga cũzubj ng khôipfh ng thểytmo lờzubj mờzubj đwilr e dọsizh a biêogkq n giớrwwt i phíaxun a đwilr ôipfh ng nưpaxy ớrwwt c Đxyti ứhfvm c nălhpg m 1891", McNeill lậqqxf p luậqqxf n.
Nhưpaxy cábdcl i cábdcl ch ngưpaxy ờzubj i Inca đwilr ãcvnw phábdcl t triểytmo n thàgjsg nh mộdzsz t đwilr ếmvjq chếmvjq hùkhzb ng mạtyyo nh ởqqxf Nam Mỹpaxy , từrsql giữngmv a thếmvjq kỷmdfz 18, khoai tâmdfz y lạtyyo i đwilr ưpaxy a mộdzsz t sốzubj quốzubj c gia Châmdfz u Âswpg u trởqqxf thàgjsg nh nhữngmv ng đwilr ếmvjq quốzubj c thốzubj ng trịncbr thếmvjq giớrwwt i.
"Nóaxun i tóaxun m lạtyyo i, tấkxkc t cảytmo cábdcl c đwilr ặoaet c tíaxun nh thốzubj ng trịncbr củrwwt a châmdfz u lụgrig c nàgjsg y trong hai thếmvjq kỷmdfz , từrsql 1750 đwilr ếmvjq n 1950 bao gồkhzb m sựcmvv bàgjsg nh chưpaxy ớrwwt ng vàgjsg tranh giàgjsg nh thuộdzsz c đwilr ịncbr a củrwwt a cábdcl c đwilr ếmvjq quốzubj c ởqqxf hảytmo i ngoạtyyo i, quábdcl trìvoey nh họsizh nhậqqxf p cưpaxy vàgjsg o Hoa Kỳcmqk cũzubj ng nhưpaxy cábdcl c vùkhzb ng đwilr ấkxkc t khábdcl c trêogkq n thếmvjq giớrwwt i, đwilr ềcdjw u cơpaxy bảytmo n xuấkxkc t phábdcl t từrsql việcrgl c khoai tâmdfz y đwilr ãcvnw mởqqxf rộdzsz ng nguồkhzb n cung cấkxkc p thựcmvv c phẩvnhq m ởqqxf Bắidxd c Âswpg u", McNeill khẳqlvp ng đwilr ịncbr nh.
Đxyti âmdfz y chíaxun nh làgjsg lầqqxf n thứhfvm hai khoai tâmdfz y đwilr óaxun ng vai tròkmet quan trọsizh ng trong việcrgl c thay đwilr ổcmvv i xãcvnw hộdzsz i loàgjsg i ngưpaxy ờzubj i trêogkq n toàgjsg n thếmvjq giớrwwt i.
Như
Trong suố
Đ
Đ
Ô
Chuyệ
Khi vua Louis XVI hỏ
Ô
Đ
Và
"Đ
Trư
Hà
Chỉ
Là
Cá
Nhậ
Mộ
Nó
Khô
Ví
Đ
Khô
Nancy Qian và
Kế
Theo Qian và
Sự
Khoai tâ
"Chỉ
Và
"Mộ
Như
"Nó
Đ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
