Câzzmn u chuyệhdry n vềyaex khoai tâzzmn y bắadcf t nguồpbdn n từvyht khoảngdk ng 13.000 năgmjs m trưngdk ớkrgo c ởthja Nam Mỹdpgf , khi giốxazk ng câzzmn y họzzmn càcalr nàcalr y còviml n mọzzmn c dạkzaw i ởthja nhữosvl ng vùiqpm ng núhdry i thuộrgio c dãfmse y Andes, phídpgf a nam Peru vàcalr đlxks ôembu ng bắadcf c Bolivia ngàcalr y nay.
Vềyaex mặadcf t đlxks ịnthj a lýkirg , Andes khôembu ng phảngdk i đlxks ịnthj a đlxks iểhgxy m cóyaex thểhgxy nuôembu i dưngdk ỡkzaw ng mộrgio t loàcalr i câzzmn y lưngdk ơtjfj ng thựyqai c chídpgf nh. Nóyaex làcalr dãfmse y núhdry i dàcalr i nhấkrgo t trêulia n hàcalr nh tinh, cao hơtjfj n 6.700 m vàcalr chắadcf n thàcalr nh mộrgio t dảngdk i 8.850 km bêulia n bờnthj Tháeuvf i Bìbcfu nh Dưngdk ơtjfj ng.
Cóyaex rấkrgo t nhiềyaex u núhdry i lửgmjs a hoạkzaw t đlxks ộrgio ng rảngdk i ráeuvf c trêulia n dãfmse y Andes, kếembu t quảngdk củctbi a nhữosvl ng đlxks ứdfru t gãfmse y đlxks ịnthj a chấkrgo t thưngdk ờnthj ng xuyêulia n đlxks ẩrgio y khu vựyqai c nàcalr y vàcalr o tìbcfu nh trạkzaw ng phảngdk i đlxks ốxazk i mặadcf t vớkrgo i đlxks ộrgio ng đlxks ấkrgo t, lũkygd quéovwi t vàcalr sạkzaw t lởthja . Ngay cảngdk trong nhữosvl ng ngàcalr y yêulia n bìbcfu nh nhấkrgo t, khídpgf hậoqot u củctbi a Andes vẫwpxp n rấkrgo t khắadcf c nghiệhdry t đlxks ểhgxy mộrgio t loàcalr i câzzmn y lưngdk ơtjfj ng thựyqai c cóyaex thểhgxy sinh sôembu i.
Nhiệhdry t đlxks ộrgio trêulia n núhdry i cóyaex thểhgxy dao đlxks ộrgio ng từvyht 24oC xuốxazk ng mứdfru c đlxks óyaex ng băgmjs ng chỉdhwx trong vòviml ng vàcalr i tiếembu ng đlxks ồpbdn ng hồpbdn . Khôembu ng khídpgf thìbcfu quáeuvf loãfmse ng đlxks ểhgxy giữosvl nổvyht i nhiệhdry t. Ởosvl mộrgio t vùiqpm ng đlxks ấkrgo t nhưngdk vậoqot y, chỉdhwx cóyaex ngôembu , quinoa vàcalr khoai tâzzmn y mớkrgo i cóyaex thểhgxy mọzzmn c đlxks ưngdk ợiqpl c.
Ngưngdk ờnthj i Inca làcalr dâzzmn n tộrgio c đlxks ầogqo u tiêulia n thuầogqo n hóyaex a đlxks ưngdk ợiqpl c khoai tâzzmn y vàcalr biếembu n nóyaex trởthja thàcalr nh mộrgio t loàcalr i câzzmn y lưngdk ơtjfj ng thựyqai c chídpgf nh. Cáeuvf c di tídpgf ch khảngdk o cổvyht cho thấkrgo y khoai tâzzmn y đlxks ãfmse đlxks ưngdk ợiqpl c ngưngdk ờnthj i Inca chôembu n cùiqpm ng ngưngdk ờnthj i chếembu t cáeuvf ch đlxks âzzmn y 4.500 năgmjs m. Vàcalr nhữosvl ng đlxks ồpbdn gốxazk m hìbcfu nh khoai tâzzmn y, cóyaex niêulia n đlxks ạkzaw i 400 năgmjs m trưngdk ớkrgo c Côembu ng Nguyêulia n đlxks ưngdk ợiqpl c tìbcfu m thấkrgo y ởthja Peru cũkygd ng xáeuvf c nhậoqot n sựyqai sùiqpm ng báeuvf i củctbi a ngưngdk ờnthj i Inca vớkrgo i loàcalr i câzzmn y lưngdk ơtjfj ng thựyqai c nàcalr y.
Cũkygd ng phảngdk i, bởthja i nhờnthj cóyaex khoai tâzzmn y, ngưngdk ờnthj i Inca mớkrgo i xâzzmn y dựyqai ng đlxks ưngdk ợiqpl c mộrgio t đlxks ếembu chếembu hùiqpm ng mạkzaw nh ởthja Nam Mỹdpgf . Loạkzaw i củctbi giàcalr u tinh bộrgio t nàcalr y đlxks ãfmse cung cấkrgo p cho họzzmn năgmjs ng lưngdk ợiqpl ng đlxks ểhgxy chinh phạkzaw t vàcalr thôembu n tídpgf nh cáeuvf c bộrgio lạkzaw c xung quanh, nhữosvl ng tộrgio c ngưngdk ờnthj i ăgmjs n ngôembu .
Ngưngdk ờnthj i Inca cũkygd ng pháeuvf t minh ra mộrgio t phưngdk ơtjfj ng pháeuvf p lưngdk u trữosvl đlxks ôembu ng lạkzaw nh khoai tâzzmn y, bảngdk o vệhdry nóyaex khỏembu i nấkrgo m mốxazk c, chuộrgio t bọzzmn vàcalr ngăgmjs n khôembu ng cho khoai tâzzmn y nảngdk y mầogqo m. Bằcalr ng cáeuvf ch nàcalr y, khoai tâzzmn y cóyaex thểhgxy đlxks ưngdk ợiqpl c bảngdk o quảngdk n trong hàcalr ng năgmjs m màcalr khôembu ng bịnthj mấkrgo t giáeuvf trịnthj dinh dưngdk ỡkzaw ng.
Vàcalr cũkygd ng bởthja i vậoqot y màcalr khoai tâzzmn y trởthja thàcalr nh mộrgio t "đlxks ồpbdn ng tiềyaex n" trong đlxks ếembu chếembu . Hoàcalr ng gia Inca cóyaex thểhgxy thu thuếembu từvyht nhữosvl ng ngưngdk ờnthj i nôembu ng dâzzmn n bằcalr ng khoai tâzzmn y, lưngdk u trữosvl chúhdry ng trong cáeuvf c kho thựyqai c phẩrgio m, rồpbdn i giảngdk i ngâzzmn n cho cáeuvf c binh lídpgf nh, thợiqpl xâzzmn y vàcalr nôembu lệhdry .
Trong khi ngưngdk ờnthj i Ai Cậoqot p trồpbdn ng lúhdry a mìbcfu vàcalr lúhdry a mạkzaw ch đlxks ểhgxy xâzzmn y dựyqai ng lêulia n nhữosvl ng kim tựyqai tháeuvf p vĩdudf đlxks ạkzaw i, khoai tâzzmn y đlxks ãfmse giúhdry p Đfbnq ếembu chếembu Inca dựyqai ng lêulia n nhữosvl ng ngôembu i đlxks ềyaex n hoàcalr nh tráeuvf ng, nhữosvl ng thàcalr nh phốxazk dáeuvf t vàcalr ng lộrgio ng lẫwpxp y cho riêulia ng mìbcfu nh.
Cựyqai c thịnthj nh đlxks ếembu n thếembu kỷxclo 15, Đfbnq ếembu chếembu Inca bắadcf t đlxks ầogqo u suy yếembu u khi bưngdk ớkrgo c sang thếembu kỷxclo 16, đlxks óyaex cũkygd ng làcalr thờnthj i đlxks iểhgxy m nhữosvl ng ngưngdk ờnthj i Châzzmn u Âvyht u đlxks ầogqo u tiêulia n kháeuvf m pháeuvf ra Châzzmn u Mỹdpgf , giớkrgo i thiệhdry u cáeuvf c mầogqo m bệhdry nh mớkrgo i vàcalr o lụimel c đlxks ịnthj a. Sởthja i vàcalr đlxks ậoqot u mùiqpm a đlxks ãfmse lâzzmn y lan từvyht Trung Mỹdpgf vàcalr o Inca, gâzzmn y ra nhữosvl ng đlxks ợiqpl t dịnthj ch chếembu t ngưngdk ờnthj i khôembu ng thểhgxy cứdfru u chữosvl a.
Cộrgio t mốxazk c năgmjs m 1532 chídpgf nh thứdfru c đlxks áeuvf nh dấkrgo u sựyqai sụimel p đlxks ổvyht củctbi a đlxks ếembu chếembu , sau khi Francisco Pizarro Gonzáeuvf lez, mộrgio t nhàcalr tháeuvf m hiểhgxy m ngưngdk ờnthj i Tâzzmn y Ban Nha mang theo 186 tùiqpm y tùiqpm ng đlxks ổvyht bộrgio vàcalr o bờnthj biểhgxy n Peru ngàcalr y nay.
Họzzmn bắadcf t cóyaex c vua Atahualpa củctbi a Inca, cưngdk ớkrgo p bóyaex c mọzzmn i đlxks ềyaex n thờnthj vàcalr kho báeuvf u trêulia n khắadcf p đlxks ếembu chếembu . Sau khi đlxks ãfmse lấkrgo p đlxks ầogqo y cảngdk mộrgio t căgmjs n phòviml ng vớkrgo i đlxks ầogqo y vàcalr ng bạkzaw c châzzmn u báeuvf u, ngưngdk ờnthj i Tâzzmn y Ban Nha khôembu ng quêulia n néovwi m vàcalr o xóyaex thuyềyaex n mộrgio t vàcalr i củctbi "nấkrgo m cụimel c", khoai tâzzmn y theo cáeuvf ch gọzzmn i củctbi a họzzmn , chúhdry ng nhăgmjs n nhúhdry m, báeuvf m đlxks ầogqo y bùiqpm n đlxks ấkrgo t trôembu ng chẳabsa ng cóyaex gìbcfu làcalr quýkirg giáeuvf . Vưngdk ợiqpl t qua Đfbnq ạkzaw i Tâzzmn y Dưngdk ơtjfj ng, nhữosvl ng củctbi khoai tâzzmn y đlxks ầogqo u tiêulia n đlxks ãfmse du nhậoqot p vàcalr o Châzzmn u Âvyht u.
Cáeuvf c nghiêulia n cứdfru u lịnthj ch sửgmjs ưngdk ớkrgo c tídpgf nh rằcalr ng, trong đlxks ợiqpl t cưngdk ớkrgo p bóyaex c củctbi a mìbcfu nh ởthja Inca, ngưngdk ờnthj i Tâzzmn y Ban Nha đlxks ãfmse thu vềyaex mộrgio t lưngdk ợiqpl ng vàcalr ng bạkzaw c tưngdk ơtjfj ng đlxks ưngdk ơtjfj ng vớkrgo i 45 triệhdry u Euro ởthja thờnthj i đlxks iểhgxy m hiệhdry n tạkzaw i. Nhưngdk ng ídpgf t ai cóyaex thểhgxy ngờnthj , thứdfru quýkirg giáeuvf nhấkrgo t màcalr họzzmn mang vềyaex khôembu ng phảngdk i làcalr châzzmn u báeuvf u, màcalr lạkzaw i làcalr vàcalr i củctbi khoai tâzzmn y bịnthj vứdfru t lăgmjs n lóyaex c dưngdk ớkrgo i sàcalr n thuyềyaex n.
Từvyht ng đlxks em đlxks ếembu n sựyqai cựyqai c thịnthj nh cho Đfbnq ếembu chếembu Inca, khoai tâzzmn y tiếembu p tụimel c "lâzzmn y lan" sựyqai thịnthj nh vưngdk ợiqpl ng củctbi a nóyaex đlxks ếembu n cho nhữosvl ng quốxazk c gia ởthja Châzzmn u Âvyht u, biếembu n họzzmn thàcalr nh nhữosvl ng đlxks ếembu quốxazk c. Nhưngdk ng mọzzmn i chuyệhdry n khôembu ng diễlxhy n ra đlxks ơtjfj n giảngdk n trong mộrgio t sớkrgo m mộrgio t chiềyaex u.
Khi đlxks ưngdk ợiqpl c ngưngdk ờnthj i Tâzzmn y Ban Nha đlxks em vềyaex từvyht Nam Mỹdpgf , khoai tâzzmn y chỉdhwx nhậoqot n đlxks ưngdk ợiqpl c nhữosvl ng con mắadcf t dèosvl chừvyht ng. Vàcalr o năgmjs m 1570, mộrgio t sốxazk nôembu ng dâzzmn n Tâzzmn y Ban Nha bắadcf t đlxks ầogqo u thửgmjs nghiệhdry m trồpbdn ng khoai tâzzmn y trêulia n quy môembu nhỏembu . Nhưngdk ng sau khi thu hoạkzaw ch, củctbi củctbi a nóyaex chủctbi yếembu u chỉdhwx đlxks ưngdk ợiqpl c dùiqpm ng làcalr m thứdfru c ăgmjs n cho lợiqpl n.
Cuốxazk i thếembu kỷxclo 16, khoai tâzzmn y tìbcfu m đlxks ưngdk ợiqpl c đlxks ưngdk ờnthj ng sang Italia. Đfbnq ếembu n đlxks ầogqo u nhữosvl ng năgmjs m 1600, nóyaex đlxks ãfmse cóyaex mặadcf t ởthja Áqctx o, Bỉdhwx , Hàcalr Lan, Thụimel y Sĩdudf , Anh, Đfbnq ứdfru c, Bồpbdn Đfbnq àcalr o Nha, Ireland vàcalr Pháeuvf p. Nhưngdk ng khôembu ng ởthja đlxks âzzmn u loàcalr i câzzmn y nàcalr y đlxks ưngdk ợiqpl c chàcalr o đlxks óyaex n.
Cóyaex nguồpbdn n gốxazk c từvyht Nam Mỹdpgf , khoai tâzzmn y tấkrgo t nhiêulia n khôembu ng xuấkrgo t hiệhdry n trong Kinh Tháeuvf nh. Vìbcfu thếembu màcalr Giáeuvf o hộrgio i Côembu ng giáeuvf o cho rằcalr ng Chúhdry a khôembu ng muốxazk n con ngưngdk ờnthj i ăgmjs n khoai tâzzmn y.
Hơtjfj n nữosvl a, loàcalr i câzzmn y nàcalr y cóyaex nhữosvl ng đlxks ặadcf c tídpgf nh dịnthj biệhdry t hoàcalr n toàcalr n kháeuvf c vớkrgo i vớkrgo i hiểhgxy u biếembu t củctbi a ngưngdk ờnthj i Châzzmn u Âvyht u. Nóyaex khôembu ng mọzzmn c lêulia n từvyht hạkzaw t, màcalr pháeuvf t triểhgxy n từvyht nhữosvl ng mảngdk nh củctbi .
Nếembu u ngưngdk ờnthj i nôembu ng dâzzmn n chôembu n nguyêulia n mộrgio t củctbi khoai xuốxazk ng đlxks ấkrgo t, nóyaex sẽvyht mọzzmn c mầogqo m vàcalr pháeuvf t triểhgxy n thàcalr nh mộrgio t câzzmn y khoai tâzzmn y mớkrgo i. Nếembu u họzzmn cắadcf t mộrgio t củctbi ra làcalr m tưngdk , họzzmn sẽvyht cóyaex tớkrgo i bốxazk n câzzmn y khoai con. Sựyqai kỳyqai lạkzaw nàcalr y khiếembu n khoai tâzzmn y đlxks ưngdk ợiqpl c đlxks ặadcf t cho cáeuvf i têulia n "táeuvf o quỷxclo ", nhữosvl ng quảngdk táeuvf o nhăgmjs n nhúhdry m sinh sôembu i trong lòviml ng đlxks ấkrgo t.
Mộrgio t đlxks iềyaex u kỳyqai lạkzaw nữosvl a làcalr khoai tâzzmn y khôembu ng hôembu hấkrgo p vàcalr o ban đlxks êulia m. Nhữosvl ng nhàcalr thựyqai c vậoqot t họzzmn c Châzzmn u Âvyht u cuốxazk i cùiqpm ng cũkygd ng xáeuvf c đlxks ịnthj nh đlxks ưngdk ợiqpl c loàcalr i câzzmn y nàcalr y thuộrgio c họzzmn càcalr , mộrgio t họzzmn câzzmn y thưngdk ờnthj ng cóyaex đlxks ộrgio c tídpgf nh. Cũkygd ng bởthja i vậoqot y màcalr khoai tâzzmn y thưngdk ờnthj ng bịnthj cấkrgo m trồpbdn ng hoặadcf c chỉdhwx đlxks ưngdk ợiqpl c trồpbdn ng giớkrgo i hạkzaw n trong cáeuvf c vưngdk ờnthj n câzzmn y thảngdk o dưngdk ợiqpl c.
Nhữosvl ng cuộrgio c thửgmjs nghiệhdry m ăgmjs n khoai tâzzmn y đlxks ầogqo u tiêulia n ởthja Châzzmn u Âvyht u khôembu ng mấkrgo y khi kếembu t thúhdry c tốxazk t đlxks ẹfjka p. Bởthja i ngưngdk ờnthj i ta chỉdhwx ăgmjs n nhữosvl ng củctbi khoai nhộrgio lêulia n khỏembu i mặadcf t đlxks ấkrgo t, nghĩdudf a làcalr khi chúhdry ng đlxks ãfmse mọzzmn c mầogqo m, họzzmn thưngdk ờnthj ng bịnthj ngộrgio đlxks ộrgio c thậoqot t. Mộrgio t sốxazk nhàcalr khoa họzzmn c còviml n cho rằcalr ng khoai tâzzmn y làcalr nguyêulia n nhâzzmn n gâzzmn y bệhdry nh phong, chỉdhwx vìbcfu củctbi củctbi a nóyaex trôembu ng méovwi o móyaex giốxazk ng nhưngdk nhữosvl ng ngưngdk ờnthj i mắadcf c bệhdry nh
Denis Diderot, mộrgio t triếembu t gia ngưngdk ờnthj i Pháeuvf p từvyht ng viếembu t trong Báeuvf ch khoa toàcalr n thưngdk (1751-1756), cuốxazk n sáeuvf ch đlxks ầogqo u tiêulia n tóyaex m tắadcf t nhữosvl ng tưngdk tưngdk ởthja ng khai sáeuvf ng ởthja Châzzmn u Âvyht u: "Bấkrgo t kểhgxy bạkzaw n nấkrgo u nưngdk ớkrgo ng khoai tâzzmn y nhưngdk thếembu nàcalr o, cáeuvf i rễlxhy củctbi a củctbi a nóyaex cũkygd ng làcalr mộrgio t loạkzaw i thựyqai c phẩrgio m bồpbdn n bộrgio t vàcalr vôembu vịnthj ".
Diderot coi khoai tâzzmn y chỉdhwx làcalr mộrgio t loạkzaw i thựyqai c phẩrgio m dàcalr nh cho nhữosvl ng ngưngdk ờnthj i "ăgmjs n đlxks ểhgxy sốxazk ng". Nhữosvl ng ngưngdk ờnthj i nôembu ng dâzzmn n, quâzzmn n đlxks ộrgio i trong nạkzaw n đlxks óyaex i cóyaex thểhgxy ăgmjs n khoai tâzzmn y. Nóyaex làcalr mộrgio t thứdfru thựyqai c phẩrgio m gâzzmn y chưngdk ớkrgo ng bụimel ng, nhưngdk ng cóyaex thểhgxy cung cấkrgo p năgmjs ng lưngdk ợiqpl ng đlxks ểhgxy giúhdry p họzzmn sốxazk ng sóyaex t.
Nạkzaw n đlxks óyaex i, hóyaex a ra, lạkzaw i làcalr cơtjfj hộrgio i duy nhấkrgo t giúhdry p khoai tâzzmn y cóyaex thểhgxy vưngdk ơtjfj n lêulia n cạkzaw nh tranh vớkrgo i lúhdry a mìbcfu ởthja Châzzmn u Âvyht u. Quay trởthja lạkzaw i thờnthj i gian đlxks óyaex , đlxks óyaex i làcalr mộrgio t thứdfru gìbcfu đlxks óyaex thưngdk ờnthj ng trựyqai c ởthja lụimel c đlxks ịnthj a nàcalr y.
Theo thốxazk ng kêulia củctbi a nhàcalr sửgmjs họzzmn c Fernand Braudel, nưngdk ớkrgo c Pháeuvf p từvyht ng phảngdk i chịnthj u đlxks ựyqai ng tớkrgo i hơtjfj n 40 nạkzaw n đlxks óyaex i trêulia n quy môembu toàcalr n quốxazk c, trong khoảngdk ng thờnthj i gian từvyht năgmjs m 1500 đlxks ếembu n 1800. Nưngdk ớkrgo c Anh cũkygd ng rơtjfj i vàcalr o mộrgio t tìbcfu nh trạkzaw ng tưngdk ơtjfj ng tựyqai , vớkrgo i 17 nạkzaw n đlxks óyaex i toàcalr n quốxazk c từvyht năgmjs m 1532 đlxks ếembu n 1623. Cảngdk lụimel c đlxks ịnthj a đlxks ơtjfj n giảngdk n làcalr khôembu ng thểhgxy tựyqai nuôembu i sốxazk ng.
Frederick Đfbnq ạkzaw i đlxks ếembu , vua củctbi a nưngdk ớkrgo c Phổvyht , làcalr ngưngdk ờnthj i đlxks ầogqo u tiêulia n nhìbcfu n ra đlxks ưngdk ợiqpl c tiềyaex m năgmjs ng củctbi a khoai tâzzmn y trong việhdry c chốxazk ng lạkzaw i nạkzaw n đlxks óyaex i. Vàcalr o năgmjs m 1756, Frederick ban hàcalr nh sắadcf c lệhdry nh Kartoffelbefehl, hay "Đfbnq ạkzaw o luậoqot t khoai tâzzmn y", bắadcf t buộrgio c mọzzmn i thầogqo n dâzzmn n củctbi a mìbcfu nh phảngdk i trồpbdn ng loàcalr i câzzmn y nàcalr y.
Chídpgf nh Frederick cũkygd ng làcalr ngưngdk ờnthj i phổvyht biếembu n cụimel m từvyht "khoai tâzzmn y" đlxks ểhgxy thay cho cáeuvf i têulia n màcalr nhữosvl ng ngưngdk ờnthj i nôembu ng dâzzmn n hay gọzzmn i loạkzaw i câzzmn y nàcalr y làcalr "nấkrgo m cụimel c".
Việhdry c thựyqai c thi sắadcf c lệhdry nh ban đlxks ầogqo u diễlxhy n ra khôembu ng mấkrgo y suôembu n sẻxclo . Ởosvl nưngdk ớkrgo c Phổvyht khi đlxks óyaex cóyaex mộrgio t câzzmn u nóyaex i
"Làcalr der Bauer nicht kennt, frisst er nicht", nghĩdudf a làcalr "Thứdfru màcalr nôembu ng dâzzmn n khôembu ng biếembu t nóyaex làcalr gìbcfu , anh ta sẽvyht khôembu ng ăgmjs n".
Kolberg, mộrgio t thịnthj trấkrgo n thậoqot m chídpgf còviml n trảngdk lờnthj i sắadcf c lệhdry nh củctbi a nhàcalr vua rằcalr ng:
"Cáeuvf i thứdfru đlxks óyaex [khoai tâzzmn y] khôembu ng cóyaex mùiqpm i, cũkygd ng khôembu ng cóyaex vịnthj , thậoqot m chídpgf nhữosvl ng con chóyaex còviml n khôembu ng thèosvl m ăgmjs n chúhdry ng, vậoqot y chúhdry ng cóyaex ídpgf ch gìbcfu vớkrgo i chúhdry ng tôembu i khôembu ng?".
Đfbnq ểhgxy đlxks ốxazk i phóyaex vớkrgo i sựyqai chốxazk ng đlxks ốxazk i nàcalr y, Frederick đlxks ãfmse nghĩdudf ra mộrgio t kếembu . Ôvqtq ng cho trồpbdn ng khoai tâzzmn y bạkzaw t ngàcalr n trêulia n cáeuvf c trang trạkzaw i Hoàcalr ng gia ởthja vùiqpm ng Berlin bâzzmn y giờnthj . Sau đlxks óyaex , Frederick cắadcf t cửgmjs mộrgio t đlxks ộrgio i lídpgf nh canh làcalr m nhiệhdry m vụimel bảngdk o vệhdry cáeuvf nh đlxks ồpbdn ng.
Nắadcf m đlxks ưngdk ợiqpl c tâzzmn m lýkirg củctbi a dâzzmn n chúhdry ng, hễlxhy thứdfru gìbcfu đlxks ưngdk ợiqpl c cho bảngdk o vệhdry nghiêulia m ngặadcf t, họzzmn sẽvyht nghĩdudf đlxks óyaex làcalr thứdfru quýkirg giáeuvf , Frederick Đfbnq ạkzaw i đlxks ếembu đlxks ãfmse dặadcf n nhữosvl ng ngưngdk ờnthj i lídpgf nh canh giảngdk vờnthj ngủctbi hoặadcf c thưngdk ờnthj ng xuyêulia n xao nhãfmse ng nhiệhdry m vụimel củctbi a mìbcfu nh. Đfbnq iềyaex u nàcalr y đlxks ãfmse thựyqai c sựyqai thu húhdry t đlxks ưngdk ợiqpl c sựyqai chúhdry ýkirg củctbi a nhữosvl ng têulia n trộrgio m.
Hằcalr ng đlxks êulia m, nhữosvl ng têulia n trộrgio m đlxks ềyaex u đlxks ếembu n cáeuvf nh đlxks ồpbdn ng hoàcalr ng gia đlxks áeuvf nh cắadcf p khoai tâzzmn y. Chẳabsa ng mấkrgo y chốxazk c, loàcalr i câzzmn y nàcalr y đlxks ưngdk ợiqpl c báeuvf n tràcalr n ngậoqot p thịnthj trưngdk ờnthj ng chợiqpl đlxks en. Nhữosvl ng ngưngdk ờnthj i nôembu ng dâzzmn n quay trởthja lạkzaw i quan tâzzmn m khoai tâzzmn y vìbcfu nóyaex đlxks ưngdk ợiqpl c giáeuvf . Vàcalr thếembu làcalr loàcalr i câzzmn y nàcalr y đlxks ãfmse xâzzmn m chiếembu m thàcalr nh côembu ng mọzzmn i mảngdk nh vưngdk ờnthj n ởthja Phổvyht , cứdfru u sốxazk ng ngưngdk ờnthj i dâzzmn n qua nhữosvl ng mùiqpm a vụimel lúhdry a mìbcfu thấkrgo t báeuvf t.
Khoai tâzzmn y vớkrgo i đlxks ặadcf c tídpgf nh dễlxhy trồpbdn ng, dễlxhy bảngdk o quảngdk n vàcalr giàcalr u năgmjs ng lưngdk ợiqpl ng chídpgf nh làcalr nguồpbdn n lưngdk ơtjfj ng thựyqai c đlxks ãfmse nuôembu i sốxazk ng quâzzmn n đlxks ộrgio i Phổvyht trong chiếembu n tranh Bảngdk y năgmjs m (1756-1763), giúhdry p Frederick Đfbnq ạkzaw i đlxks ếembu đlxks áeuvf nh bạkzaw i cảngdk liêulia n quâzzmn n giữosvl a Áqctx o vàcalr Pháeuvf p.
Về
Có
Nhiệ
Ngư
Cũ
Ngư
Và
Trong khi ngư
Cự
Cộ
Họ
Cá
Từ
Khi đ
Cuố
Có
Hơ
Nế
Mộ
Nhữ
Denis Diderot, mộ
Diderot coi khoai tâ
Nạ
Theo thố
Frederick Đ
Chí
Việ
"Là
Kolberg, mộ
"Cá
Đ
Nắ
Hằ
Khoai tâ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
