Nhàzrvy vua ban chỉckkw dụmleo :
– Bâcdym y giờhhqx ta trởcgcu lạrmfd i việkndu c triềckkw u Tốbsyi ng. Nhưevju ban nãjuhl y bàzrvy n, thìckkw phe củkfha a hậkfra u làzrvy phe thâcdym n vớqzxe i Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t, vàzrvy chủkfha hòkfra a. Bâcdym y giờhhqx khanh hãjuhl y trìckkw nh bầfzhz y vềckkw cákdti i kếghes hoạrmfd ch Ngũevju -lômthb i củkfha a Tốbsyi ng ra sao mộnyon t lưevju ợjuhl t nữqzxe a đckkw ểdrzs Ỷopqt -Lan vớqzxe i cákdti c tâcdym n quan nắifsb m vữqzxe ng.
– Tâcdym u phu nhâcdym n.
Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t hưevju ớqzxe ng Ỷopqt -Lan nójqen i bằnpjl ng giọhaxx ng ômthb n nhu: Ngũevju làzrvy năgevn m, lômthb i làzrvy sấrbux m. Tốbsyi ng dùisxh ng năgevn m đckkw ạrmfd o binh đckkw ểdrzs chuẩsslj n bịkfha mởcgcu rộnyon ng Nam thùisxh y. Trong sákdti u nưevju ớqzxe c Nam thùisxh y gồumzl m Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t, Chiêjtbr m-thàzrvy nh, Châcdym n-lạrmfd p, Lãjuhl o-qua, Xiêjtbr m-la, Đjtiv ạrmfd i-lýgevn thìckkw Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t mạrmfd nh nhấrbux t. Chíonfr nh Quốbsyi c-phụmleo đckkw ãjuhl đckkw ưevju a ra đckkw ưevju ờhhqx ng lốbsyi i liêjtbr n hiệkndu p giữqzxe a sákdti u nưevju ớqzxe c tộnyon c Việkndu t, màzrvy Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t làzrvy minh chủkfha . Bằnpjl ng nhưevju Tốbsyi ng mang quâcdym n đckkw ákdti nh mộnyon t trong sákdti u nưevju ớqzxe c, thìckkw cảtxdm sákdti u nưevju ớqzxe c đckkw ồumzl ng khởcgcu i binh chốbsyi ng lạrmfd i. Cho nêjtbr n Tốbsyi ng đckkw ưevju a ra kếghes hoạrmfd ch Ngũevju -lômthb i đckkw ểdrzs đckkw ákdti nh Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t.
Nhàzrvy vua hỏnpjl i Ỷopqt -Lan:
– Ácgcu i-khanh thửonfr đckkw oákdti n xem, tạrmfd i sao Tốbsyi ng khômthb ng đckkw ákdti nh mấrbux y nưevju ớqzxe c kia, màzrvy lạrmfd i chỉckkw chĩfzhz a mũevju i dùisxh i vàzrvy o Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t?
– Tâcdym u, đckkw ákdti nh rắifsb n phảtxdm i đckkw ákdti nh đckkw ầfzhz u trưevju ớqzxe c. Nếghes u Tốbsyi ng đckkw em quâcdym n đckkw ákdti nh sákdti u nưevju ớqzxe c mộnyon t lúwvur c thìckkw hao tốbsyi n sinh mạrmfd ng, màzrvy lạrmfd i khójqen thàzrvy nh cômthb ng. Vìckkw vậkfra y trưevju ớqzxe c hếghes t họhaxx dồumzl n lựounj c lưevju ợjuhl ng đckkw ákdti nh Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t. Sau khi thắifsb ng Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t, nhữqzxe ng nưevju ớqzxe c nhỏnpjl Chiêjtbr m, Châcdym n, Lãjuhl o nhưevju cỏnpjl non gặpkpr p bãjuhl o, phảtxdm i cúwvur i đckkw ầfzhz u tuâcdym n phụmleo c. Bấrbux y giờhhqx họhaxx dùisxh ng quâcdym n cákdti c nưevju ớqzxe c nhỏnpjl , tùisxh -hàzrvy ng binh Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t tiếghes n đckkw ákdti nh Xiêjtbr m-la, Đjtiv ạrmfd i-lýgevn . Thìckkw Xiêjtbr m, Lýgevn làzrvy m sao giữqzxe nổvljq i?
Triềckkw u đckkw ìckkw nh đckkw ềckkw u gậkfra t đckkw ầfzhz u, cômthb ng nhậkfra n lýgevn Ỷopqt -Lan làzrvy xákdti c thựounj c.
Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t tâcdym u tiếghes p:
– Năgevn m nhákdti t búwvur a đckkw ákdti nh Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t gồumzl m: thứraqp nhấrbux t làzrvy chia rẽkfha . Chia rẽkfha cũevju ng cójqen năgevn m loạrmfd i. Chia rẽkfha giữqzxe a hai phe họhaxx Dưevju ơtzsm ng, họhaxx Mai trong triềckkw u. Hai làzrvy chia rẽkfha giữqzxe a văgevn n quan vớqzxe i võisxh tưevju ớqzxe ng. Ba làzrvy chia rẽkfha giữqzxe a hoàzrvy ng thâcdym n vớqzxe i ngoạrmfd i thíonfr ch. Bốbsyi n làzrvy chia rẽkfha giữqzxe a cákdti c võisxh phákdti i. Năgevn m làzrvy chia rẽkfha nộnyon i cung vớqzxe i triềckkw u đckkw ìckkw nh. Nhákdti t thứraqp nhìckkw làzrvy gâcdym y nộnyon i chiếghes n. Trong bójqen ng tốbsyi i họhaxx giúwvur p Dưevju ơtzsm ng gia nắifsb m trọhaxx ng quyềckkw n, rồumzl i cưevju ớqzxe p ngômthb i. Dĩfzhz nhiêjtbr n trong trưevju ờhhqx ng hợjuhl p nàzrvy y Ngũevju -long cômthb ng chúwvur a, cùisxh ng quâcdym n cákdti c trấrbux n ởcgcu ngoàzrvy i sẽkfha đckkw em quâcdym n vềckkw triềckkw u đckkw ểdrzs diệkndu t tặpkpr c thầfzhz n. Thếghes làzrvy cójqen nộnyon i chiếghes n. Khi ta cójqen nộnyon i chiếghes n thìckkw khômthb ng thểdrzs làzrvy m minh chủkfha . Hoặpkpr c giảtxdm cákdti c nưevju ớqzxe c trong liêjtbr n minh, cójqen nưevju ớqzxe c ngảtxdm theo phe nàzrvy y, cójqen nưevju ớqzxe c ngảtxdm theo phe kia. Thếghes liêjtbr n minh tộnyon c Việkndu t tựounj tan vỡdduj .
Triềckkw u đckkw ìckkw nh cùisxh ng im lặpkpr ng nghe Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t tưevju ờhhqx ng trìckkw nh. Trưevju ớqzxe c đckkw âcdym y Ỷopqt -Lan cứraqp nghĩfzhz rằnpjl ng âcdym m mưevju u củkfha a Tốbsyi ng chỉckkw giảtxdm n dịkfha trong việkndu c Dưevju ơtzsm ng gia làzrvy m gian tếghes màzrvy thômthb i. Nay nghe Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t tưevju ờhhqx ng trìckkw nh, nàzrvy ng mớqzxe i thấrbux y cảtxdm mộnyon t âcdym m mưevju u vừtxdm a sâcdym u vừtxdm a đckkw ộnyon c. Cũevju ng may Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t cójqen Quốbsyi c-phụmleo , cójqen nhữqzxe ng đckkw ạrmfd i thầfzhz n nhưevju Thâcdym n Thiệkndu u-Thákdti i, Lêjtbr Thuậkfra n-Tômthb ng, Hàzrvy Thiệkndu n-Lãjuhl m, Lýgevn Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t, sákdti ng suốbsyi t tìckkw m ra, đckkw ãjuhl làzrvy m tấrbux t cảtxdm nhữqzxe ng việkndu c phảtxdm i làzrvy m, ứraqp ng phójqen kịkfha p thờhhqx i.
Tiếghes ng Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t vẫxygb n sang sảtxdm ng:
– Nhákdti t búwvur a thứraqp ba làzrvy dùisxh ng ngưevju ờhhqx i Hákdti n sinh sốbsyi ng trêjtbr n Đjtiv ấrbux t Việkndu t làzrvy m nộnyon i ứraqp ng. Từtxdm lâcdym u rồumzl i, mỗsslj i khi cójqen mộnyon t triềckkw u đckkw ạrmfd i mớqzxe i bêjtbr n Trung-quốbsyi c chiếghes m đckkw ưevju ợjuhl c ngômthb i vua, làzrvy y nhưevju con chákdti u di thầfzhz n triềckkw u đckkw ạrmfd i cũevju lạrmfd i tràzrvy n sang ta xin kiềckkw u ngụmleo . Họhaxx sốbsyi ng thàzrvy nh bang hộnyon i, tổvljq chứraqp c rấrbux t chặpkpr t chẽkfha , họhaxx chỉckkw nójqen i tiếghes ng Hoa, mặpkpr c quầfzhz n ákdti o Hoa. Họhaxx cầfzhz n cùisxh làzrvy m ăgevn n, khéhzyq o léhzyq o hốbsyi i lộnyon vớqzxe i quan lạrmfd i, lâcdym u ngàzrvy y họhaxx thàzrvy nh giầfzhz u cójqen , thếghes lựounj c. Ngay từtxdm khi Tốbsyi ng Thákdti i-tổvljq lêjtbr n ngômthb i, Tốbsyi ng triềckkw u đckkw ãjuhl âcdym m thầfzhz m sai sứraqp sang phong chứraqp c tưevju ớqzxe c cho nhữqzxe ng thủkfha lĩfzhz nh bang hộnyon i nàzrvy y, truyềckkw n bảtxdm o họhaxx làzrvy m tếghes tákdti c, bákdti o mọhaxx i tin tứraqp c Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t cho Khu-mậkfra t việkndu n Nam-thùisxh y. Tốbsyi ng triềckkw u hứraqp a rằnpjl ng, khi quâcdym n Thiêjtbr n-triềckkw u kéhzyq o sang, ai làzrvy m nộnyon i ứraqp ng nổvljq i dậkfra y; lúwvur c chiếghes m đckkw ưevju ợjuhl c Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t thìckkw sẽkfha trao quyềckkw n cho bang hộnyon i củkfha a ngưevju ờhhqx i ấrbux y. Cákdti c thủkfha lĩfzhz nh ngưevju ờhhqx i Hoa sẽkfha giữqzxe cákdti c chứraqp c tưevju ớqzxe c phưevju ơtzsm ng Nam. Biêjtbr n thầfzhz n Nam thùisxh y Tốbsyi ng hợjuhl p bọhaxx n gian tếghes Hoa-kiềckkw u nàzrvy y vớqzxe i bọhaxx n gian tếghes Việkndu t trong triềckkw u đckkw ìckkw nh. Đjtiv ểdrzs khi bọhaxx n ngưevju ờhhqx i Hoa cójqen gìckkw khójqen khăgevn n vớqzxe i quan lạrmfd i, thìckkw đckkw ưevju ợjuhl c che chởcgcu . Ngưevju ợjuhl c lạrmfd i bọhaxx n Hoa kiềckkw u cung phụmleo ng tiềckkw n bạrmfd c, đckkw ômthb i khi cảtxdm gákdti i cho bọhaxx n quan lạrmfd i gian tếghes . Hiệkndu n trong nưevju ớqzxe c, cứraqp mưevju ờhhqx i ngưevju ờhhqx i Việkndu t, cójqen mộnyon t Hoa-kiềckkw u. Đjtiv ójqen làzrvy nhákdti t búwvur a cựounj c kỳqkdg sắifsb c béhzyq n vàzrvy nặpkpr ng nềckkw .
Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t dừtxdm ng lạrmfd i, nhắifsb p mộnyon t chung tràzrvy , rồumzl i tiếghes p:
– Nhákdti t búwvur a thứraqp tưevju làzrvy nhâcdym n Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t rốbsyi i loạrmfd n vìckkw nộnyon i chiếghes n, họhaxx theo dõisxh i tìckkw nh hìckkw nh. Khi thấrbux y phe nàzrvy o yếghes u thếghes , họhaxx cửonfr sứraqp sang phong chứraqp c tưevju ớqzxe c cho phe đckkw ójqen , đckkw ểdrzs phe đckkw ójqen mạrmfd nh lêjtbr n, khiếghes n chiếghes n cuộnyon c kéhzyq o dàzrvy i. Chiếghes n cuộnyon c kéhzyq o dàzrvy i thìckkw tinh lựounj c quốbsyi c gia suy kiệkndu t, lòkfra ng ngưevju ờhhqx i ly tákdti n. Võisxh lâcdym m chéhzyq m giếghes t nhau, thùisxh hậkfra n nhau. Bấrbux y giờhhqx họhaxx mớqzxe i đckkw em đckkw ạrmfd i quâcdym n qua, nhâcdym n danh trợjuhl giúwvur p phe yếghes u, vìckkw phe nàzrvy y làzrvy thầfzhz n-tửonfr nhàzrvy Tốbsyi ng. Tốbsyi ng đckkw ểdrzs phe gian tiếghes n quâcdym n trưevju ớqzxe c, quâcdym n Tốbsyi ng đckkw i theo trấrbux n nhậkfra m nhữqzxe ng nơtzsm i chiếghes m đckkw ưevju ợjuhl c, vàzrvy chỉckkw can thiệkndu p khi phe gian bạrmfd i. Thếghes làzrvy phe mạrmfd nh tan rãjuhl . Màzrvy khi phe yếghes u chiếghes m đckkw ưevju ợjuhl c nưevju ớqzxe c, thìckkw kiệkndu t quệkndu tinh lựounj c, bấrbux y giờhhqx họhaxx sẽkfha bójqen p nhưevju bójqen p mộnyon t con kiếghes n.
Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t đckkw em trụmleo c lụmleo a vẽkfha bảtxdm n đckkw ồumzl sákdti u nưevju ớqzxe c tộnyon c Việkndu t ra, chỉckkw vàzrvy o phíonfr a Nam:
– Nhákdti t thứraqp năgevn m làzrvy dùisxh ng Chiêjtbr m-thàzrvy nh đckkw ákdti nh phíonfr a sau ta, đckkw ểdrzs ta phảtxdm i chia quâcdym n ra cựounj đckkw ịkfha ch. Từtxdm thờhhqx i Lĩfzhz nh-Nam, tộnyon c Mãjuhl -lịkfha -ákdti (Mãjuhl -lai ngàzrvy y nay), đckkw i ngưevju ợjuhl c lêjtbr n phíonfr a Bắifsb c, hòkfra a lẫxygb n vớqzxe i tộnyon c Việkndu t ởcgcu Châcdym n-lạrmfd p, Chiêjtbr m-thàzrvy nh. Nhờhhqx tíonfr nh tìckkw nh hung ákdti c, khômthb ng lễqukn nghĩfzhz a, hàzrvy nh xửonfr man rợjuhl màzrvy chiếghes m đckkw ưevju ợjuhl c ưevju u thếghes tạrmfd i hai nưevju ớqzxe c nàzrvy y. Khi sắifsb c dâcdym n Mãjuhl nắifsb m đckkw ưevju ợjuhl c quyềckkw n bíonfr nh, làzrvy họhaxx tìckkw m cákdti ch tiếghes n lêjtbr n Bắifsb c đckkw ịkfha nh xâcdym m lấrbux n Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t. Đjtiv âcdym y làzrvy trởcgcu ngạrmfd i lớqzxe n cho thếghes thốbsyi ng nhấrbux t tộnyon c Việkndu t củkfha a ta hơtzsm n nghìckkw n năgevn m nay.
Nhàzrvy vua quay lạrmfd i Lễqukn -bộnyon thưevju ợjuhl ng thưevju :
-– Khanh hãjuhl y nhắifsb c lạrmfd i tấrbux t cảtxdm nhữqzxe ng lômthb i thômthb i củkfha a Chiêjtbr m quốbsyi c trong mấrbux y năgevn m gầfzhz n đckkw âcdym y vớqzxe i Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t mộnyon t lưevju ợjuhl t, đckkw ểdrzs triềckkw u đckkw ìckkw nh cùisxh ng nắifsb m vữqzxe ng.
Lễqukn -bộnyon thưevju ợjuhl ng-thưevju Mai Cảtxdm nh-Tiêjtbr n đckkw ứraqp ng lêjtbr n hàzrvy nh lễqukn :
– Thầfzhz n thákdti i-tửonfr thiếghes u-phójqen , Lễqukn -bộnyon thưevju ợjuhl ng thưevju , Khu-mậkfra t việkndu n phójqen -sứraqp , Cầfzhz n-chíonfr nh đckkw iệkndu n thuyếghes t thưevju , Kiếghes n-xưevju ơtzsm ng hầfzhz u xin tâcdym u.
Nhàzrvy vua vẫxygb y tay:
– Thiếghes u-phójqen an tọhaxx a.
– Đjtiv a tạrmfd bệkndu hạrmfd . Vềckkw thờhhqx i vua Hùisxh ng, vua An-Dưevju ơtzsm ng, Chiêjtbr m-thàzrvy nh làzrvy đckkw ấrbux t củkfha a Văgevn n-lang, Âkndu u-lạrmfd c. Nhưevju ng sau mộnyon t thờhhqx i gian dàzrvy i tộnyon c Việkndu t bịkfha tộnyon c Hoa cai trịkfha , Chiêjtbr m bịkfha cắifsb t ra thàzrvy nh mộnyon t nưevju ớqzxe c nhỏnpjl . Kểdrzs từtxdm thờhhqx i Lĩfzhz nh-Nam, mộnyon t sắifsb c dâcdym n mọhaxx i rợjuhl tộnyon c Mãjuhl , rấrbux t hung dữqzxe ởcgcu biểdrzs n Nam, tiếghes n dầfzhz n lêjtbr n lậkfra p nghiệkndu p ởcgcu Châcdym n-lạrmfd p, Chiêjtbr m-thàzrvy nh, rồumzl i chiếghes m đckkw ưevju ợjuhl c ngômthb i vua. Khi Hákdti n đckkw em quâcdym n sang đckkw ákdti nh Lĩfzhz nh-Nam, vua Quang-Vũevju sai sứraqp sang cắifsb t đckkw ấrbux t Nhậkfra t-nam, phong chứraqp c tưevju ớqzxe c cho vua Chiêjtbr m, xui quâcdym n Chiêjtbr m đckkw ákdti nh phíonfr a sau ta, bịkfha anh hùisxh ng Lạrmfd i Thếghes -Cưevju ờhhqx ng, Trưevju ơtzsm ng Thủkfha y-Hảtxdm i, Trưevju ơtzsm ng Đjtiv ằnpjl ng-Giang đckkw ákdti nh bạrmfd i (1). Từtxdm sau khi vua Trưevju ng tuẫxygb n quốbsyi c, tộnyon c Mãjuhl càzrvy ng ngàzrvy y càzrvy ng mạrmfd nh ởcgcu phưevju ơtzsm ng Nam, họhaxx khômthb ng chịkfha u nhậkfra n gốbsyi c con chákdti u vua Hùisxh ng, riếghes t rồumzl i thàzrvy nh mộnyon t nưevju ớqzxe c khákdti c biệkndu t vớqzxe i ta, họhaxx khômthb ng còkfra n nójqen i tiếghes ng Việkndu t nữqzxe a. Thờhhqx i vua Đjtiv inh, họhaxx mưevju ợjuhl n tay Ngômthb Nhậkfra t-Khákdti nh, đckkw ểdrzs cójqen chíonfr nh nghĩfzhz a đckkw em quâcdym n vàzrvy o đckkw ákdti nh ta.
Ghi chúwvur ,
(1) Xin xem Cẩsslj m-khêjtbr di hậkfra n củkfha a Yêjtbr n-tửonfr cưevju -sĩfzhz do Nam-ákdti Paris xuấrbux t bảtxdm n.
Tểdrzs -tưevju ớqzxe ng Lýgevn Đjtiv ạrmfd o-Thàzrvy nh ngắifsb t lờhhqx i:
– Xin Thiếghes u-bảtxdm o đckkw i vàzrvy o chi tiếghes t hơtzsm n cákdti i vụmleo nàzrvy y mộnyon t chúwvur t.
– Tuâcdym n lệkndu nh Tểdrzs -tưevju ớqzxe ng. Nguyêjtbr n Ngômthb Nhậkfra t-Khákdti nh làzrvy mộnyon t sứraqp quâcdym n, giòkfra ng dõisxh i vua Ngômthb -Quyềckkw n. Sau khi Nhậkfra t-Khákdti nh đckkw ầfzhz u hàzrvy ng vua Đjtiv inh. Vua lấrbux y mẹrbux Nhậkfra t-Khákdti nh làzrvy m vợjuhl , đckkw em em y gảtxdm cho thákdti i tửonfr Đjtiv inh-Liễqukn n, lạrmfd i gảtxdm con gákdti i mìckkw nh cho y. Nhưevju ng Nhậkfra t-Khákdti nh vẫxygb n muốbsyi n phụmleo c hồumzl i ngômthb i vua. Y chạrmfd y sang Chiêjtbr m cầfzhz u việkndu n. Chiêjtbr m nắifsb m lấrbux y cơtzsm hộnyon i đckkw ójqen , niêjtbr n hiệkndu u Thákdti i-bìckkw nh thứraqp mưevju ờhhqx i (Kỷevsj -Mãjuhl o, 979) cho hơtzsm n nghìckkw n chiếghes n thuyềckkw n theo Nhậkfra t-Khákdti nh vềckkw đckkw ákdti nh Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t. Nhưevju ng thuyềckkw n đckkw ếghes n cửonfr a biểdrzs n Đjtiv ạrmfd i-ákdti c thìckkw bịkfha bãjuhl o đckkw ákdti nh chìckkw m hếghes t. Thờhhqx i vua Lêjtbr Đjtiv ạrmfd i-Hàzrvy nh, ngàzrvy i sai hai sứraqp làzrvy Từtxdm Mụmleo c, Ngômthb Tửonfr -Canh sang thômthb ng hiếghes u. Chiêjtbr m nghe lờhhqx i Tốbsyi ng, giam sứraqp lạrmfd i. Vua Lêjtbr nổvljq i giậkfra n, niêjtbr n hiệkndu u Thiêjtbr n-phúwvur c thứraqp ba (Nhâcdym m-Ngọhaxx , 982) ngàzrvy i đckkw em quâcdym n sang phákdti kinh đckkw ômthb , hủkfha y tômthb ng miếghes u củkfha a Chiêjtbr m đckkw ểdrzs thịkfha uy. Từtxdm ngàzrvy y đckkw ójqen Chiêjtbr m chịkfha u thầfzhz n phụmleo c, tuếghes cốbsyi ng. Niêjtbr n hiệkndu u Thiêjtbr n-phúwvur c thứraqp năgevn m (Giákdti p-Ngọhaxx , 994) lạrmfd i xẩsslj y ra vụmleo lômthb i thômthb i ởcgcu Nam biêjtbr n. Tưevju ớqzxe ng trấrbux n thủkfha củkfha a ta viếghes t thưevju thốbsyi ng trákdti ch. Vua Chiêjtbr m sai sứraqp sang tạrmfd tộnyon i. Vua khômthb ng nhậkfra n. Chiêjtbr m phảtxdm i sai hoàzrvy ng đckkw ệkndu Chếghes -Lai sang cốbsyi ng, vua Lêjtbr mớqzxe i tha tộnyon i cho. Nhưevju ng đckkw ếghes n niêjtbr n hiệkndu u Ứqzxe ng-thiêjtbr n thứraqp tưevju (Đjtiv inh-Dậkfra u, 997) phe ngưevju ờhhqx i Mãjuhl chiếghes m quyềckkw n, lạrmfd i cho quâcdym n quấrbux y nhiễqukn u Nam thùisxh y ta.
... Kịkfha p đckkw ếghes n bảtxdm n triềckkw u, niêjtbr n hiệkndu u Thuậkfra n-thiêjtbr n thứraqp nhìckkw (1011) ngưevju ờhhqx i Chiêjtbr m sang cốbsyi ng sưevju tửonfr . Đjtiv ứraqp c Thákdti i-tổvljq ủkfha y lạrmfd o, phong chứraqp c tưevju ớqzxe c cho vua Chiêjtbr m, lạrmfd i ban ấrbux n ngọhaxx c. Đjtiv ếghes n niêjtbr n hiệkndu u Thuậkfra n-thiêjtbr n thứraqp mưevju ờhhqx i mộnyon t (Canh-Thâcdym n, 1020) phe Mãjuhl lạrmfd i lêjtbr n cầfzhz m quyềckkw n, họhaxx mang quâcdym n chiếghes m mưevju ờhhqx i xãjuhl củkfha a ta. Đjtiv ứraqp c Thákdti i-tổvljq sai đckkw ứraqp c Thákdti i-tômthb n cùisxh ng quan thákdti i-úwvur y Đjtiv àzrvy o Thạrmfd c-Phụmleo đckkw em quâcdym n sang đckkw ákdti nh, chiếghes m lạrmfd i đckkw ấrbux t Bốbsyi -chákdti nh. Trong triềckkw u phe gốbsyi c Việkndu t lạrmfd i lêjtbr n nắifsb m quyềckkw n. Niêjtbr n hiệkndu u Càzrvy n-phùisxh Hữqzxe u-đckkw ạrmfd o nguyêjtbr n niêjtbr n (Kỷevsj -Mãjuhl o, 1039) phe Mãjuhl đckkw ảtxdm o chíonfr nh cưevju ớqzxe p ngômthb i vua, con chákdti u di thầfzhz n gốbsyi c Việkndu t chạrmfd y sang ta cầfzhz u cứraqp u. Song bấrbux y giờhhqx phíonfr a Bắifsb c ta đckkw ang dụmleo ng binh, nêjtbr n tạrmfd m nhưevju ợjuhl ng họhaxx ởcgcu Nam-phưevju ơtzsm ng. Từtxdm đckkw ấrbux y Chiêjtbr m bỏnpjl ta sang Tốbsyi ng thầfzhz n phụmleo c. Tốbsyi ng gửonfr i ngưevju ờhhqx i sang giúwvur p Chiêjtbr m luyệkndu n quâcdym n. Chiêjtbr m chuẩsslj n bịkfha đckkw ákdti nh phíonfr a sau Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t, đckkw ểdrzs Tốbsyi ng đckkw ákdti nh phiákdti trưevju ớqzxe c. Quốbsyi c-phụmleo tổvljq chứraqp c đckkw ạrmfd i hộnyon i tộnyon c Việkndu t ởcgcu Bắifsb c-cưevju ơtzsm ng, Trưevju ởcgcu ng đckkw ạrmfd i cômthb ng chúwvur a Bảtxdm o-Hòkfra a bàzrvy n nêjtbr n hòkfra a hoãjuhl n vớqzxe i Tốbsyi ng, rồumzl i thìckkw nh lìckkw nh đckkw em quâcdym n đckkw ákdti nh Chiêjtbr m. Sau khi Chiêjtbr m bạrmfd i, ta mớqzxe i giúwvur p Nùisxh ng Tríonfr -Cao đckkw ákdti nh Tốbsyi ng. Vìckkw vậkfra y niêjtbr n hiệkndu u Thiêjtbr n-cảtxdm m Thákdti nh-vũevju nguyêjtbr n niêjtbr n (Giákdti p-Thâcdym n, 1044) đckkw ứraqp c Thákdti i-tômthb ng cùisxh ng Long-thàzrvy nh ẩsslj n-sĩfzhz Tômthb n Đjtiv ảtxdm n mang đckkw ạrmfd i quâcdym n sang đckkw ákdti nh Chiêjtbr m. Quâcdym n ta đckkw ạrmfd i thắifsb ng, chéhzyq m vua Chiêjtbr m làzrvy Sạrmfd -Đjtiv ẩsslj u, bắifsb t 30 voi, năgevn m nghìckkw n ngưevju ờhhqx i, trong đckkw ákdti m tùisxh nhâcdym n cójqen cảtxdm hoàzrvy ng hậkfra u Mỵlxdl -Êmvvd , nhiềckkw u cung nga, giếghes t ba vạrmfd n quâcdym n giặpkpr c. Từtxdm đckkw ấrbux y phe gốbsyi c Việkndu t cầfzhz m quyềckkw n, Chiêjtbr m tu cốbsyi ng hàzrvy ng năgevn m. Niêjtbr n hiệkndu u Chưevju ơtzsm ng-thákdti nh Gia-khákdti nh thứraqp ba (Tâcdym n-Sửonfr u, 1061), Chếghes Củkfha (2) đckkw ưevju ợjuhl c sưevju phụmleo làzrvy Đjtiv inh Kiếghes m-Thưevju ơtzsm ng, cùisxh ng vớqzxe i dưevju đckkw ảtxdm ng bang Nhậkfra t-hồumzl trợjuhl giúwvur p, giếghes t vua, cưevju ớqzxe p ngômthb i. Kiếghes m-Thưevju ơtzsm ng đckkw ưevju ợjuhl c phong làzrvy Thákdti i-sưevju Quốbsyi c-phụmleo , Cửonfr u-châcdym n vưevju ơtzsm ng. Ngay sau khi Chếghes Củkfha lêjtbr n ngômthb i vua, y cửonfr sứraqp sang xin thầfzhz n phụmleo c Tốbsyi ng. Tốbsyi ng phong cho y làzrvy m Chiêjtbr m-vưevju ơtzsm ng. Tốbsyi ng triềckkw u mậkfra t chỉckkw cho an-vũevju -sứraqp Quảtxdm ng-Tâcdym y mua sắifsb m ngựounj a chiếghes n gửonfr i sang giúwvur p y. Tốbsyi ng còkfra n gửonfr i nhiềckkw u võisxh quan sang cốbsyi vấrbux n cho y thao luyệkndu n thủkfha y quâcdym n, đckkw ójqen ng chiếghes n thuyềckkw n, đckkw ểdrzs chuẩsslj n bịkfha đckkw ákdti nh ta.
Ghi chúwvur ,
(2) Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t sửonfr kýgevn toàzrvy n thưevju gọhaxx i làzrvy Chếghes Củkfha , Việkndu t-sửonfr lưevju ợjuhl c gọhaxx i làzrvy Đjtiv ệkndu -Củkfha . Tốbsyi ng-sửonfr quyểdrzs n 489 gọhaxx i làzrvy Dang-pu-sơtzsm -li Lu-đckkw a-ban-ma-đckkw ệkndu -ba. Trong Le Royaume du Champa củkfha a Henri Maspéhzyq ro gọhaxx i làzrvy Yan Pu Cri Rudravarmandra đckkw ệkndu tam.
Tểdrzs -tưevju ớqzxe ng Lýgevn Đjtiv ạrmfd o-Thàzrvy nh tâcdym u:
– Tìckkw nh hìckkw nh Chiêjtbr m nhưevju vậkfra y thìckkw thựounj c đckkw ákdti ng lo. Nhưevju ng Chiêjtbr m cójqen cửonfr đckkw ộnyon ng gìckkw cũevju ng do Tốbsyi ng cảtxdm . Tìckkw nh hìckkw nh Tốbsyi ng đckkw ang tranh quyềckkw n nhau chưevju a ngãjuhl ngũevju . Cuộnyon c tưevju ơtzsm ng tranh nàzrvy y dưevju ờhhqx ng nhưevju tểdrzs -tưevju ớqzxe ng Hàzrvy n Kỳqkdg hơtzsm i thắifsb ng thếghes , hơtzsm i thìckkw chỉckkw làzrvy tạrmfd m thờhhqx i. Xin Hoàzrvy ng-thưevju ợjuhl ng sai sứraqp sang cốbsyi ng phưevju ơtzsm ng vậkfra t, nhâcdym n đckkw ójqen ta dòkfra biếghes t thêjtbr m tin tứraqp c, đckkw ểdrzs liệkndu u bềckkw hàzrvy nh đckkw ộnyon ng. Nếghes u quảtxdm triềckkw u Tốbsyi ng đckkw ang chia phe đckkw ảtxdm ng cắifsb n cấrbux u nhau nhưevju vậkfra y, ta cấrbux t quâcdym n phákdti Chiêjtbr m. Chiêjtbr m bịkfha phákdti , ta đckkw ỡdduj đckkw i lưevju ỡdduj i búwvur a nguy hiểdrzs m.
Nhàzrvy vua hỏnpjl i Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t:
– Thákdti i-bảtxdm o nghĩfzhz sao?
– Tâcdym u bệkndu hạrmfd , tểdrzs -tưevju ớqzxe ng luậkfra n đckkw úwvur ng. Hiệkndu n ta cójqen hệkndu thốbsyi ng Tếghes -tákdti c rấrbux t tinh-vi ởcgcu bêjtbr n Tốbsyi ng. Hệkndu thốbsyi ng nàzrvy y do chíonfr nh Khu-mậkfra t-việkndu n Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t cùisxh ng Khu-mậkfra t-việkndu n Bắifsb c-biêjtbr n chỉckkw huy. Mỗsslj i biếghes n chuyểdrzs n củkfha a Tốbsyi ng triềckkw u ta đckkw ềckkw u biếghes t hếghes t. Trong triềckkw u, đckkw ákdti m văgevn n quan hiệkndu n chia làzrvy m hai phe. Phe đckkw ưevju ơtzsm ng cầfzhz m quyềckkw n do Hàzrvy n Kỳqkdg cầfzhz m đckkw ầfzhz u. Phe mớqzxe i đckkw ang ngấrbux p nghéhzyq thay thếghes do Văgevn n Ngạrmfd n-Bákdti c cầfzhz m đckkw ầfzhz u. Phe Hàzrvy n Kỳqkdg thìckkw a dua theo Triệkndu u Thựounj , chủkfha mởcgcu rộnyon ng Nam-biêjtbr n. Phe nàzrvy y gồumzl m cójqen bọhaxx n Dưevju Tĩfzhz nh, Tiêjtbr u Chúwvur , Tiêjtbr u Cốbsyi , Lýgevn Sưevju -Trung. Phe Văgevn n Ngạrmfd n-Bákdti c thìckkw đckkw ưevju ợjuhl c Hoàzrvy ng-hậkfra u tin dùisxh ng. Chúwvur ng đckkw ưevju ợjuhl c phákdti i Hoa-sơtzsm n làzrvy nơtzsm i phákdti t tíonfr ch ra triềckkw u Tốbsyi ng ủkfha ng hộnyon . Bâcdym y giờhhqx xin bệkndu hạrmfd sai mộnyon t vịkfha nàzrvy o tríonfr tuệkndu thựounj c minh mẫxygb n giảtxdm đckkw i sứraqp cốbsyi ng phưevju ơtzsm ng vậkfra t, quan sákdti t tạrmfd i chỗsslj , rồumzl i đckkw ưevju a ra quyếghes t đckkw ịkfha nh ta ủkfha ng hộnyon phe nàzrvy o, giúwvur p phe nàzrvy o. Thầfzhz n thấrbux y ởcgcu đckkw âcdym y quan tham-tri bộnyon Lễqukn Trầfzhz n Trọhaxx ng-San cójqen thểdrzs sung vàzrvy o làzrvy m chákdti nh sứraqp . Quan tham-tri bộnyon Lạrmfd i Quákdti ch Sĩfzhz -An cójqen thểdrzs sung làzrvy m phójqen sứraqp . Còkfra n cốbsyi ng phẩsslj m, thìckkw nhưevju đckkw ãjuhl bàzrvy n trưevju ớqzxe c, lầfzhz n nàzrvy y cốbsyi ng cho Tốbsyi ng mưevju ờhhqx i con voi thuầfzhz n. Mưevju ờhhqx i con trâcdym u đckkw ựounj c thựounj c lớqzxe n.
Nhàzrvy vua chuẩsslj n tấrbux u, ngàzrvy i nójqen i vớqzxe i Thiệkndu u-Cựounj c:
– Biểdrzs u huynh biềckkw t nhiềckkw u vềckkw Tốbsyi ng, xin biểdrzs u huynh cho hai vịkfha sứraqp giảtxdm nhữqzxe ng lờhhqx i chỉckkw dẫxygb n.
Thâcdym n-thiệkndu u-Cựounj c nójqen i vớqzxe i hai sứraqp giảtxdm :
– Trong khi đckkw i sứraqp , xin nhịkfha vịkfha nhớqzxe quốbsyi c sákdti ch củkfha a Khai-Quốbsyi c vưevju ơtzsm ng vớqzxe i Tốbsyi ng đckkw ãjuhl ấrbux n đckkw ịkfha nh vàzrvy o niêjtbr n hiệkndu u Thuậkfra n-thiêjtbr n thứraqp mưevju ờhhqx i bẩsslj y (1027) tạrmfd i đckkw ạrmfd i hộnyon i Bắifsb c-cưevju ơtzsm ng nhưevju sau: đckkw ốbsyi i vớqzxe i triềckkw u đckkw ìckkw nh, ta hậkfra u lễqukn , lờhhqx i lẽkfha thựounj c nhũevju n nhặpkpr n, bao nhiêjtbr u việkndu c rắifsb c rốbsyi i ởcgcu biêjtbr n giớqzxe i ta đckkw ổvljq cho bọhaxx n quan lạrmfd i Nam-thùisxh y. Còkfra n đckkw ốbsyi i vớqzxe i bọhaxx n nàzrvy y, ta thựounj c cứraqp ng rắifsb n. Bấrbux t cứraqp đckkw ụmleo ng chạrmfd m nàzrvy o, ta cũevju ng phảtxdm n ứraqp ng cựounj c kỳqkdg khốbsyi c liệkndu t. Tỷevsj nhưevju hồumzl i Chưevju ơtzsm ng-thákdti nh Gia-khákdti nh thứraqp nhìckkw (1060), Bắifsb c-biêjtbr n đckkw ãjuhl tiếghes n quâcdym n qua, làzrvy m Tốbsyi ng hao binh tổvljq n tưevju ớqzxe ng. Tốbsyi ng triềckkw u sai Dưevju Tĩfzhz nh nghịkfha hòkfra a, vua bàzrvy Bìckkw nh-Dưevju ơtzsm ng đckkw òkfra i Tốbsyi ng chịkfha u ba đckkw iềckkw u mớqzxe i rúwvur t vềckkw . Dưevju Tĩfzhz nh phảtxdm i đckkw em nhiềckkw u vàzrvy ng bạrmfd c cho sứraqp ta làzrvy Phíonfr Gia-Hữqzxe u, đckkw ểdrzs xin chuộnyon c tưevju ớqzxe ng Dưevju ơtzsm ng Lữqzxe -Tàzrvy i. Gia-Hữqzxe u tấrbux u vềckkw triềckkw u. Triềckkw u đckkw ìckkw nh mậkfra t chỉckkw cho ômthb ng: ta ra quâcdym n chỉckkw cójqen ýgevn dằnpjl n mặpkpr t Tốbsyi ng triềckkw u vàzrvy trừtxdm ng trịkfha bọhaxx n biêjtbr n thầfzhz n gâcdym y chiếghes n, đckkw ằnpjl ng nàzrvy o cũevju ng phảtxdm i thảtxdm Lữqzxe -Tàzrvy i. Vậkfra y cứraqp nhậkfra n vàzrvy ng, mang vềckkw cho cômthb ng khốbsyi .
Ôckkw ng đckkw ưevju a mắifsb t nhìckkw n vềckkw phíonfr a Binh-bộnyon thưevju ợjuhl ng thưevju :
– Mộnyon t tỷevsj dụmleo thứraqp nhìckkw làzrvy phòkfra -mãjuhl Lêjtbr Thuậkfra n-Tômthb ng cũevju ng đckkw i họhaxx p vớqzxe i biêjtbr n thầfzhz n Tốbsyi ng. Phòkfra mãjuhl đckkw ãjuhl làzrvy m cho chúwvur ng tứraqp c ứraqp a gan, màzrvy đckkw àzrvy nh cắifsb n răgevn ng níonfr n nhịkfha n.
Quákdti ch Sĩfzhz -An hỏnpjl i:
– Hồumzl i đckkw ójqen chúwvur ng tômthb i chưevju a xuấrbux t chíonfr nh, nêjtbr n khômthb ng rõisxh việkndu c nàzrvy y, xin quốbsyi c-cômthb ng thuậkfra t chi tiếghes t cho.
– Việkndu c đckkw ójqen cựounj c mậkfra t.
Thiệkndu u-Cựounj c trảtxdm lờhhqx i: Hồumzl i đckkw ójqen đckkw ứraqp c Thákdti i-tômthb ng vớqzxe i tômthb i nghịkfha kếghes mớqzxe i biếghes t màzrvy thômthb i. Hômthb m nay việkndu c đckkw ãjuhl xa rồumzl i tômthb i xin nójqen i hếghes t: nguyêjtbr n trưevju ớqzxe c đckkw âcdym y, trong 207 khêjtbr đckkw ộnyon ng, thìckkw tộnyon c Nùisxh ng chiếghes m mấrbux t 36. Trong tấrbux t cảtxdm cákdti c tộnyon c thiểdrzs u sốbsyi củkfha a Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t thìckkw tộnyon c Nùisxh ng làzrvy mộnyon t tộnyon c thiếghes u văgevn n hójqen a nhấrbux t, lạrmfd i can đckkw ảtxdm m, hung dữqzxe . Trong thờhhqx i Đjtiv inh, Lêjtbr hếghes t 33 khêjtbr đckkw ộnyon ng Nùisxh ng theo Tốbsyi ng, ta quen gọhaxx i làzrvy Nùisxh ng-Hoa. Họhaxx nójqen i tiếghes ng Hákdti n, họhaxx c văgevn n tựounj Hákdti n, nhiễqukn m phong tụmleo c Hákdti n; họhaxx quêjtbr n gốbsyi c Việkndu t, màzrvy coi mìckkw nh làzrvy ngưevju ờhhqx i Hoa. Còkfra n ba đckkw ộnyon ng theo Việkndu t, họhaxx nójqen i tiếghes ng Việkndu t, giữqzxe gốbsyi c Việkndu t củkfha a mìckkw nh, ta quen gọhaxx i làzrvy Nùisxh ng-Việkndu t. Tốbsyi ng luômthb n cửonfr mậkfra t sứraqp sang xui Nùisxh ng-Việkndu t phảtxdm n Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t. Triềckkw u đckkw ìckkw nh ta biếghes t việkndu c đckkw ójqen , hếghes t sứraqp c giúwvur p Nùisxh ng Dâcdym n-Phúwvur kiếghes n thiếghes t ba khêjtbr đckkw ộnyon ng Nùisxh ng thàzrvy nh châcdym u Trưevju ờhhqx ng-sinh. Sau vua bàzrvy Bìckkw nh-Dưevju ơtzsm ng giúwvur p Nùisxh ng Tồumzl n-Phúwvur c tiếghes n lêjtbr n Bắifsb c lômthb i kéhzyq o 33 khêjtbr đckkw ộnyon ng Nùisxh ng theo Việkndu t, thếghes làzrvy cảtxdm 36 đckkw ộnyon ng đckkw ềckkw u thuộnyon c Trưevju ờhhqx ng-sinh. Trưevju ờhhqx ng-sinh trởcgcu thàzrvy nh nưevju ớqzxe c lớqzxe n trong bốbsyi n nưevju ớqzxe c Bắifsb c-cưevju ơtzsm ng làzrvy Lạrmfd ng-châcdym u, Phong-châcdym u, Thưevju ợjuhl ng-oai. Trưevju ờhhqx ng-sinh tuy theo Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t, nhưevju ng dâcdym n Nùisxh ng đckkw a sốbsyi nghĩfzhz mìckkw nh làzrvy ngưevju ờhhqx i Hoa, châcdym n trong, châcdym n ngoàzrvy i. Đjtiv ômthb i lúwvur c họhaxx muốbsyi n theo vềckkw Tốbsyi ng. Đjtiv ứraqp c Thákdti i-tômthb ng thấrbux y, cứraqp tìckkw nh trạrmfd ng nàzrvy y, tộnyon c Nùisxh ng sẽkfha theo Tốbsyi ng khômthb ng biếghes t lúwvur c nàzrvy o. Bấrbux y giờhhqx Tốbsyi ng sẽkfha xui họhaxx gâcdym y chiếghes n vớqzxe i ta, thìckkw cákdti i họhaxx a sẽkfha khômthb ng biếghes t thếghes nàzrvy o màzrvy kểdrzs . Đjtiv ứraqp c Thákdti i-tômthb ng bàzrvy n vớqzxe i tômthb i tìckkw m cákdti ch đckkw ốbsyi i phójqen . Tômthb i đckkw ưevju a ra ýgevn kiếghes n: ”Lưevju ợjuhl ng tiểdrzs u phi quâcdym n tửonfr . Vômthb đckkw ộnyon c bấrbux t trưevju ợjuhl ng phu”. Ta giúwvur p Nùisxh ng Tríonfr -Cao khởcgcu i binh tiếghes n đckkw ákdti nh Lưevju ỡdduj ng-Quảtxdm ng, rồumzl i đckkw ưevju a y lêjtbr n làzrvy m vua. Vớqzxe i mộnyon t sắifsb c dãjuhl man, màzrvy cai trịkfha dâcdym n Tốbsyi ng ởcgcu Lưevju ỡdduj ng-Quảtxdm ng làzrvy dâcdym n cójqen văgevn n hójqen a cao, thìckkw mộnyon t trong hai vấrbux n đckkw ềckkw xẩsslj y ra. Mộnyon t làzrvy y dùisxh ng ngưevju ờhhqx i Hákdti n, bắifsb t dâcdym n theo phong tụmleo c Hákdti n, thìckkw sẽkfha bịkfha chíonfr nh tộnyon c Nùisxh ng củkfha a y phảtxdm n y. Bấrbux y giờhhqx nhữqzxe ng khêjtbr đckkw ộnyon ng Nùisxh ng lạrmfd i trởcgcu vềckkw vớqzxe i Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t, y phảtxdm i dùisxh ng ngưevju ờhhqx i Hákdti n dẹrbux p loạrmfd n. Tộnyon c Nùisxh ng sẽkfha tan nákdti t. Sau cuộnyon c chiếghes n tinh lựounj c mấrbux t hếghes t. Còkfra n y thàzrvy nh cômthb ng, tổvljq chứraqp c Trưevju ờhhqx ng-sinh biếghes n ra mộnyon t nưevju ớqzxe c đckkw ệkndu m giữqzxe a ta vớqzxe i Tốbsyi ng, thìckkw Tốbsyi ng vớqzxe i y luômthb n cójqen chiếghes n tranh. Nhưevju vậkfra y y thay ta chốbsyi ng Tốbsyi ng, màzrvy luômthb n phảtxdm i dựounj a vàzrvy o ta đckkw ểdrzs tựounj tồumzl n. Vìckkw phíonfr a Bắifsb c Trưevju ờhhqx ng-sinh giákdti p vớqzxe i Kinh-hồumzl , thuộnyon c lãjuhl nh thổvljq củkfha a Kinh-Nam vưevju ơtzsm ng, phíonfr a Nam giákdti p ta. Phíonfr a Tâcdym y giákdti p Đjtiv ạrmfd i-lýgevn ... y khômthb ng thểdrzs trởcgcu mặpkpr t đckkw ưevju ợjuhl c.
Thiệkndu u-Cựounj c ngừtxdm ng lạrmfd i, rồumzl i thởcgcu dàzrvy i:
– Quảtxdm nhiêjtbr n y đckkw i theo đckkw ưevju ờhhqx ng thứraqp nhấrbux t. Tốbsyi ng thấrbux y tộnyon c Nùisxh ng bịkfha Tríonfr -Cao đckkw àzrvy n ákdti p, phâcdym n nửonfr a bịkfha chếghes t, phâcdym n nửonfr a theo vềckkw ta, rúwvur t cuộnyon c quanh Tríonfr -Cao toàzrvy n ngưevju ờhhqx i Hoa. Tốbsyi ng cho Đjtiv ịkfha ch Thanh kéhzyq o quâcdym n xuốbsyi ng đckkw ákdti nh, Tríonfr -Cao bịkfha bạrmfd i. Chíonfr nh vìckkw lẽkfha đckkw ójqen , khi Đjtiv ịkfha ch Thanh đckkw ákdti nh y, Quốbsyi c-phụmleo vâcdym n du Xiêjtbr m-quốbsyi c vắifsb ng nhàzrvy , còkfra n đckkw ứraqp c Thákdti i-tômthb ng khômthb ng chịkfha u tiếghes p cứraqp u y. Cho đckkw ếghes n nay sĩfzhz dâcdym n Việkndu t, khômthb ng ai hiểdrzs u tạrmfd i sao ta dựounj ng lêjtbr n Đjtiv ạrmfd i-Nam, rồumzl i lạrmfd i bỏnpjl rơtzsm i Đjtiv ạrmfd i-Nam.
Thiệkndu u-Cựounj c tiếghes t lộnyon mộnyon t đckkw iềckkw u tốbsyi i cơtzsm mậkfra t, khiếghes n triềckkw u đckkw ìckkw nh đckkw ềckkw u ngơtzsm ngákdti c, họhaxx nhưevju ngưevju ờhhqx i mùisxh đckkw ưevju ợjuhl c sákdti ng mắifsb t ra. Họhaxx nghĩfzhz thầfzhz m:
– Vua Thákdti i-tômthb ng vớqzxe i Thâcdym n Thiệkndu u-Cựounj c tríonfr lựounj thâcdym m sâcdym u đckkw ếghes n nhưevju thếghes làzrvy cùisxh ng. Hai ngưevju ờhhqx i đckkw ãjuhl hàzrvy nh sựounj trákdti i vớqzxe i Khai-Quốbsyi c vưevju ơtzsm ng. Bởcgcu i Vưevju ơtzsm ng lậkfra p Đjtiv ạrmfd i-Nam chỉckkw vớqzxe i mụmleo c đckkw íonfr ch thốbsyi ng nhấrbux t tộnyon c Việkndu t. Hèkezu n chi sau khi Đjtiv ạrmfd i-Nam bịkfha diệkndu t, Khai-Quốbsyi c vưevju ơtzsm ng chákdti n nảtxdm n, khômthb ng thiếghes t đckkw ếghes n sựounj đckkw ờhhqx i nữqzxe a.
Thiệkndu u-Cựounj c tiếghes p:
– Sau khi Tríonfr -Cao bạrmfd i, triềckkw u đckkw ìckkw nh Đjtiv ạrmfd i-Nam bịkfha Đjtiv ịkfha ch Thanh bắifsb t giảtxdm i vềckkw Biệkndu n-kinh. Tiêjtbr n-nưevju ơtzsm ng Bảtxdm o-Hòkfra a xójqen t tìckkw nh đckkw ệkndu tửonfr , ngưevju ờhhqx i sai mộnyon t đckkw ộnyon i võisxh sĩfzhz Tảtxdm n-Viêjtbr n giúwvur p Tríonfr -Cao đckkw ójqen n đckkw ưevju ờhhqx ng cưevju ớqzxe p tùisxh binh, giảtxdm i cứraqp u đckkw ưevju ợjuhl c Phạrmfd m Đjtiv ìckkw nh-Huy, Phạrmfd m Văgevn n-Nhâcdym n, Đjtiv ặpkpr ng Vũevju -Nùisxh ng, Đjtiv inh Nho-Quan đckkw ưevju a y sang gửonfr i ởcgcu Đjtiv ạrmfd i-lýgevn , sau khômthb ng cójqen tin tứraqp c gìckkw nữqzxe a. Triềckkw u đckkw ìckkw nh cưevju u mang con y làzrvy Nùisxh ng Tômthb ng-Đjtiv ákdti n, cùisxh ng dưevju đckkw ảtxdm ng cho coi đckkw ộnyon ng Lômthb i-hỏnpjl a nhỏnpjl béhzyq trong bẩsslj y đckkw ộnyon ng Nùisxh ng. Nhưevju ng đckkw ákdti m dưevju đckkw ảtxdm ng đckkw ójqen đckkw a sốbsyi làzrvy ngưevju ờhhqx i Hoa, chúwvur ng đckkw ịkfha nh thầfzhz n phụmleo c Tốbsyi ng. Niêjtbr n hiệkndu u Long-thụmleo y Thákdti i-bìckkw nh thứraqp tưevju (1057), tômthb i mậkfra t nghịkfha vớqzxe i Quốbsyi c-phụmleo , rồumzl i đckkw em vàzrvy ng bạrmfd c cho châcdym n tay y, đckkw ểdrzs xúwvur i y đckkw ákdti nh Tốbsyi ng. Quảtxdm nhiêjtbr n y tiếghes n quâcdym n sang đckkw ákdti nh Ung-châcdym u. Quan trấrbux n thủkfha Ung-châcdym u làzrvy Tiêjtbr u Chúwvur giao chiếghes n vớqzxe i y nhiềckkw u trậkfra n. Tinh lựounj c hai bêjtbr n đckkw ềckkw u kiệkndu t quệkndu . Viêjtbr n quan coi Quếghes -châcdym u (Quếghes -châcdym u làzrvy châcdym u lớqzxe n, Ung-châcdym u chỉckkw làzrvy mộnyon t châcdym u nhỏnpjl củkfha a Quếghes -châcdym u) làzrvy Tiêjtbr u Cốbsyi muốbsyi n nghịkfha hòkfra a. Cốbsyi sai viêjtbr n chuyểdrzs n vậkfra n sứraqp làzrvy Vưevju ơtzsm ng Hãjuhl n thuyếghes t phụmleo c con Tômthb ng-Đjtiv ákdti n làzrvy Nhậkfra t-Tâcdym n nêjtbr n theo Tốbsyi ng, tộnyon i trạrmfd ng đckkw ưevju ợjuhl c tha, màzrvy còkfra n đckkw ưevju ợjuhl c phong chứraqp c tưevju ớqzxe c. Tômthb ng-Đjtiv ákdti n thấrbux y cákdti i mộnyon ng làzrvy m thủkfha lĩfzhz nh bẩsslj y khêjtbr đckkw ộnyon ng Nùisxh ng, bịkfha Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t ngăgevn n trởcgcu , chi bằnpjl ng theo Tốbsyi ng, đckkw ểdrzs sau cójqen thểdrzs dựounj a Tốbsyi ng màzrvy hoàzrvy n thàzrvy nh tâcdym m nguyệkndu n. Thếghes làzrvy Tômthb ng-Đjtiv ákdti n hàzrvy ng Tốbsyi ng, y đckkw ưevju ợjuhl c phong chứraqp c Trung-vũevju tưevju ớqzxe ng quâcdym n, Nhậkfra t-Tâcdym n đckkw ưevju ợjuhl c phong Tam-ban tákdti -chứraqp c, vẫxygb n cho coi đckkw ộnyon ng Lômthb i-hỏnpjl a.
Ôckkw ng đckkw ưevju a mắifsb t nhìckkw n nhàzrvy vua:
– Đjtiv ếghes n khi hoàzrvy ng-thưevju ợjuhl ng lêjtbr n ngômthb i. Niêjtbr n hiệkndu u Chưevju ơtzsm ng-thákdti nh Gia-khákdti nh thứraqp tưevju (1062), bấrbux y giờhhqx Trịkfha -bìckkw nh (Anh-tômthb ng) còkfra n làzrvy thákdti i-tửonfr Triệkndu u Thựounj , đckkw ang Nam du, thiếghes t kếghes đckkw ákdti nh Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t. Vưevju ơtzsm ng Hãjuhl n coi Đjtiv àzrvy m-châcdym u nắifsb m đckkw ưevju ợjuhl c ýgevn đckkw ójqen . Y thấrbux y Tômthb ng-Đjtiv ákdti n cứraqp cójqen ýgevn thuyếghes t phụmleo c cákdti c khêjtbr đckkw ộnyon ng Nùisxh ng-Tốbsyi ng theo y. Hãjuhl n tâcdym u vềckkw triềckkw u. Tốbsyi ng triềckkw u nghịkfha sựounj « dụmleo hổvljq khỏnpjl i rừtxdm ng » bằnpjl ng cákdti ch phong cho y coi châcdym u Thuậkfra n-an gồumzl m Lômthb i-hỏnpjl a, Kếghes -thàzrvy nh, Tiêjtbr n-dưevju lớqzxe n gấrbux p ba đckkw ấrbux t Lômthb i-hỏnpjl a củkfha a y, màzrvy dâcdym n ởcgcu đckkw ójqen thuộnyon c tộnyon c Nùisxh ng-Tốbsyi ng. Còkfra n con y thìckkw đckkw ưevju ợjuhl c bổvljq coi vềckkw thuếghes ởcgcu Ung-châcdym u. Vớqzxe i dâcdym n Nùisxh ng-Tốbsyi ng y khômthb ng thểdrzs phảtxdm n Tốbsyi ng đckkw ưevju ợjuhl c nữqzxe a.
Ôckkw ng ngừtxdm ng lạrmfd i uốbsyi ng nưevju ớqzxe c rốbsyi i tiếghes p:
– Việkndu c Tômthb ng-Đjtiv ákdti n theo Tốbsyi ng, khiếghes n ta mấrbux t mộnyon t vùisxh ng đckkw ấrbux t lớqzxe n, nêjtbr n hồumzl i đckkw ầfzhz u năgevn m nay (1064), tômthb i xin vua bàzrvy Bìckkw nh-Dưevju ơtzsm ng sai Hổvljq -uy tưevju ớqzxe ng quâcdym n Lưevju u Kỷevsj trấrbux n ởcgcu châcdym u Quảtxdm ng-Nguyêjtbr n, giảtxdm chuẩsslj n bịkfha binh mãjuhl đckkw ákdti nh Tômthb ng-Đjtiv ákdti n, khiếghes n y sợjuhl , màzrvy bỏnpjl đckkw i khỏnpjl i Thuậkfra n-an. Nhưevju vậkfra y y mấrbux t căgevn n bảtxdm n, dâcdym n Thuậkfra n-an bơtzsm vơtzsm , sẽkfha theo vềckkw ta. Quảtxdm nhiêjtbr n khi Lưevju u Kỷevsj mớqzxe i ra quâcdym n, y cầfzhz u cứraqp u vớqzxe i Tốbsyi ng, Tốbsyi ng lờhhqx đckkw i. Y bỏnpjl chạrmfd y lêjtbr n Quếghes -châcdym u. Quan trấrbux n thủkfha Quếghes -châcdym u làzrvy Lụmleo c Sằnpjl n tâcdym u vềckkw triềckkw u. Tốbsyi ng triềckkw u phong cho y chứraqp c Hữqzxe u-thiêjtbr n ngưevju u-vệkndu tưevju ớqzxe ng-quâcdym n.
Ghi chúwvur ,
Giai đckkw oạrmfd n nàzrvy y, Tốbsyi ng-sửonfr quyểdrzs n 495, Liệkndu t-truyệkndu n 254 trang 14.205– 14.220 chéhzyq p nhưevju sau: niêjtbr n hiệkndu u Trịkfha -bìckkw nh nguyêjtbr n niêjtbr n (1064) đckkw ờhhqx i Tốbsyi ng Anh-tômthb ng, Tômthb ng-Đjtiv ákdti n cójqen hiềckkw m khíonfr ch vớqzxe i Lýgevn Nhậkfra t-Tômthb ng (Thákdti nh-tômthb ng) vàzrvy Lưevju u Kỷevsj , bịkfha chúwvur ng đckkw e dọhaxx a. Viêjtbr n coi Quếghes -châcdym u làzrvy Lụmleo c Sằnpjl n biếghes t vậkfra y, sai ngưevju ờhhqx i đckkw ếghes n dụmleo . Tômthb ng-Đjtiv ákdti n bèkezu n bỏnpjl châcdym u mìckkw nh vàzrvy o nộnyon i đckkw ịkfha a, đckkw ưevju ợjuhl c ban chứraqp c Hữqzxe u-thiêjtbr n ngưevju u-vệkndu tưevju ớqzxe ng quâcdym n.
Thiệkndu u-Cựounj c tiếghes p:
– Bấrbux y giờhhqx Bắifsb c-biêjtbr n tấrbux u vềckkw triềckkw u Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t. Triềckkw u đckkw ìckkw nh Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t nghịkfha rằnpjl ng việkndu c Lụmleo c Sằnpjl n dụmleo Tômthb ng-Đjtiv ákdti n theo Tốbsyi ng, nộnyon p đckkw ấrbux t cho Tốbsyi ng quyếghes t khômthb ng phảtxdm i làzrvy chủkfha ýgevn củkfha a Lụmleo c, màzrvy củkfha a bọhaxx n hiếghes u chiếghes n trong triềckkw u, muốbsyi n gâcdym y ra việkndu c đckkw ãjuhl rồumzl i, đckkw ểdrzs Việkndu t-Tốbsyi ng cójqen chiếghes n tranh. Bởcgcu i Tômthb ng-Đjtiv ákdti n đckkw ưevju ợjuhl c phong chứraqp c hữqzxe u-thiêjtbr n ngưevju u vệkndu tưevju ớqzxe ng quâcdym n làzrvy mộnyon t tưevju ớqzxe ng võisxh phảtxdm i cójqen ômthb ng trạrmfd ng lớqzxe n lao mớqzxe i đckkw ưevju ợjuhl c huâcdym n dựounj đckkw ójqen . Vìckkw thếghes hoàzrvy ng-thưevju ợjuhl ng sai phòkfra -mãjuhl Lêjtbr Thuậkfra n-Tômthb ng đckkw i Quếghes -châcdym u gặpkpr p Sằnpjl n. Phòkfra mãjuhl cưevju ơtzsm ng quyếghes t bắifsb t Sằnpjl n phảtxdm i trảtxdm cha con Tômthb ng-Đjtiv ákdti n, vàzrvy đckkw ấrbux t cho ta bằnpjl ng khômthb ng vua bàzrvy Bắifsb c-biêjtbr n vớqzxe i phòkfra mãjuhl Thâcdym n Thiệkndu u-Thákdti i lạrmfd i tiếghes n quâcdym n sang nhưevju năgevn m trưevju ớqzxe c. Khi việkndu c nàzrvy y xẩsslj y ra Sằnpjl n khômthb ng bịkfha Tốbsyi ng triềckkw u cákdti ch chứraqp c, thìckkw cũevju ng bịkfha quâcdym n Việkndu t giếghes t chếghes t. Lụmleo c Sằnpjl n tứraqp c ứraqp a gan, nhưevju ng phảtxdm i níonfr n nhịkfha n.
Nhàzrvy vua nhắifsb c:
– Xin biểdrzs u huynh thuậkfra t chi tiếghes t thákdti i đckkw ộnyon củkfha a Lêjtbr phòkfra mãjuhl cho nhữqzxe ng ai chưevju a biếghes t, đckkw ểdrzs nghe cho vui. Hồumzl i ấrbux y trẫxygb m nắifsb m đckkw ưevju ợjuhl c chủkfha trưevju ơtzsm ng củkfha a Anh-tômthb ng sau chuyếghes n Nam du hồumzl n phákdti ch còkfra n chưevju a tỉckkw nh, cákdti i ákdti n tửonfr hìckkw nh củkfha a Kinh-Nam vưevju ơtzsm ng treo trêjtbr n cổvljq . Hơtzsm n nữqzxe a trong thờhhqx i gian ômthb ng ta ởcgcu Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t, đckkw ãjuhl đckkw ưevju ợjuhl c hàzrvy ng triệkndu u muỗsslj i đckkw ộnyon c ưevju u ákdti i tặpkpr ng cho chứraqp ng sốbsyi t réhzyq t ngãjuhl nưevju ớqzxe c... tinh thầfzhz n ômthb ng ta rấrbux t yếghes u, mìckkw nh cầfzhz n gâcdym y ákdti p lựounj c thựounj c mạrmfd nh.
Ghi chúwvur ,
Xéhzyq t hàzrvy nh trạrmfd ng củkfha a vua Thákdti nh-tômthb ng. Ngàzrvy i làzrvy ômthb ng vua nổvljq i tiếghes ng nhâcdym n từtxdm nhấrbux t Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t. Ngàzrvy i từtxdm ng ban luậkfra t: cho đckkw ếghes n khi ra trưevju ớqzxe c tòkfra a, mọhaxx i ngưevju ờhhqx i đckkw ềckkw u đckkw ưevju ợjuhl c coi làzrvy vômthb tộnyon i. Đjtiv iềckkw u màzrvy cákdti c luậkfra t gia Tâcdym y-phưevju ơtzsm ng gầfzhz n đckkw âcdym y mớqzxe i đckkw ưevju a ra. Nam Việkndu t-Nam (1954-1975) đckkw ãjuhl ákdti p dụmleo ng. Nhưevju ng tạrmfd i miềckkw n Bắifsb c Việkndu t-Nam (1945-1975), vàzrvy toàzrvy n lãjuhl nh thổvljq Việkndu t-Nam đckkw ếghes n nay vẫxygb n chưevju a ákdti p dụmleo ng.
Nhưevju ng đckkw ốbsyi i ngoạrmfd i vớqzxe i Chiêjtbr m, vớqzxe i Tốbsyi ng, ngàzrvy i cựounj c kỳqkdg cưevju ơtzsm ng quyếghes t, thẳlxdl ng tay đckkw ểdrzs bảtxdm o vệkndu lãjuhl nh thổvljq . Thựounj c làzrvy ômthb ng vua đckkw ạrmfd i anh hùisxh ng!
– Tuâcdym n chỉckkw bệkndu hạrmfd .
Thiệkndu u-Cựounj c tiếghes p: Từtxdm trưevju ớqzxe c đckkw ếghes n nay chỉckkw cójqen sứraqp Tốbsyi ng sang ta làzrvy hốbsyi ng hákdti ch. Còkfra n sứraqp ta sang Tốbsyi ng bao giờhhqx cũevju ng phảtxdm i tớqzxe i biêjtbr n giớqzxe i Ung-châcdym u. Viêjtbr n An-vũevju sứraqp tâcdym u vềckkw triềckkw u Tốbsyi ng, sứraqp phảtxdm i đckkw ợjuhl i cójqen chỉckkw dụmleo trong kinh ra nớqzxe i đckkw ưevju ợjuhl c lêjtbr n đckkw ưevju ờhhqx ng. Vìckkw đckkw ưevju ờhhqx ng xa, ngựounj a trạrmfd m đckkw em biểdrzs u đckkw ếghes n kinh, rồumzl i trởcgcu lạrmfd i thưevju ờhhqx ng mấrbux t hai thákdti ng. Rồumzl i An-vũevju sứraqp Quảtxdm ng-Tâcdym y cửonfr mộnyon t viêjtbr n tiếghes p dẫxygb n sứraqp , cùisxh ng quâcdym n sĩfzhz hộnyon tốbsyi ng đckkw i theo. Nhưevju ng phòkfra -mãjuhl Lêjtbr Thuậkfra n-Tômthb ng đckkw i sứraqp lạrmfd i khákdti c. Phòkfra mãjuhl dẫxygb n theo đckkw oàzrvy n tùisxh y tùisxh ng mộnyon t trăgevn m thớqzxe t voi, năgevn m mưevju ơtzsm i con cọhaxx p, năgevn m mưevju ơtzsm i con bákdti o, mộnyon t trăgevn m chim ưevju ng, vớqzxe i năgevn m trăgevn m quâcdym n kịkfha . Tớqzxe i biêjtbr n giớqzxe i ngưevju ờhhqx i bảtxdm o viêjtbr n quan trấrbux n thủkfha Ung-châcdym u rằnpjl ng: ngưevju ờhhqx i cầfzhz n gặpkpr p đckkw ạrmfd i thầfzhz n Tốbsyi ng đckkw ầfzhz y đckkw ủkfha thẩsslj m quyềckkw n giảtxdm i quyếghes t vấrbux n đckkw ềckkw biêjtbr n cưevju ơtzsm ng. Ung-châcdym u thuộnyon c Quảtxdm ng-Nam lộnyon (bao gồumzl m Quảtxdm ng-Tâcdym y Nam lộnyon , Quảtxdm ng-Đjtiv ômthb ng Nam lộnyon , thưevju ờhhqx ng gọhaxx i tắifsb t làzrvy Quảtxdm ng-Đjtiv ômthb ng, Quảtxdm ng-Tâcdym y). Màzrvy Quảtxdm ng-Nam lộnyon thuộnyon c thẩsslj m quyềckkw n củkfha a viêjtbr n trấrbux n thủkfha Quếghes -châcdym u làzrvy Lụmleo c Sằnpjl n. Viêjtbr n quan coi Ung-châcdym u muốbsyi n bắifsb t bẻexfa phòkfra mãjuhl nhưevju thếghes làzrvy khômthb ng đckkw úwvur ng lễqukn . Phòkfra -mãjuhl mắifsb ng rằnpjl ng ngưevju ờhhqx i làzrvy ”Thákdti i-tửonfr thiếghes u-phójqen , Phong-châcdym u tiếghes t đckkw ộnyon sứraqp , Long-nhưevju ợjuhl ng đckkw ạrmfd i tưevju ớqzxe ng quâcdym n, Thàzrvy nh-nghĩfzhz a quốbsyi c cômthb ng”, mộnyon t biêjtbr n cưevju ơtzsm ng đckkw ạrmfd i thầfzhz n Việkndu t, muốbsyi n thưevju ơtzsm ng lưevju ợjuhl ng vớqzxe i biêjtbr n cưevju ơtzsm ng đckkw ạrmfd i thầfzhz n Tốbsyi ng. Giữqzxe a hai biêjtbr n cưevju ơtzsm ng đckkw ạrmfd i thầfzhz n gặpkpr p nhau thìckkw khômthb ng cójqen vấrbux n đckkw ềckkw trêjtbr n, dưevju ớqzxe i, thủkfha tụmleo c rắifsb c rốbsyi i. Viêjtbr n trấrbux n thủkfha ýgevn chừtxdm ng réhzyq t thákdti i đckkw ộnyon củkfha a phòkfra mãjuhl . Mộnyon t mặpkpr t y khoảtxdm n đckkw ãjuhl i phákdti i đckkw oàzrvy n, mộnyon t mặpkpr t y gửonfr i thưevju cho Lụmleo c-Sằnpjl n. Khổvljq cho y, thàzrvy nh Ung nhỏnpjl , màzrvy phảtxdm i cung ứraqp ng lúwvur a, cỏnpjl cho trăgevn m thớqzxe t voi, năgevn m trăgevn m ngựounj a, thịkfha t cho năgevn m chụmleo c cọhaxx p, năgevn m chựounj c bákdti o vớqzxe i trăgevn m chim ưevju ng thựounj c làzrvy khốbsyi n khổvljq . Khi đckkw ưevju ợjuhl c tin bákdti o, Sằnpjl n phákdti i ngưevju ờhhqx i đckkw ếghes n biêjtbr n giớqzxe i tiếghes p phákdti i đckkw oàzrvy n đckkw i Quếghes -châcdym u. Đjtiv ưevju ờhhqx ng đckkw i mấrbux t hai mưevju ơtzsm i hai ngàzrvy y, quan quâcdym n Tốbsyi ng cung phụmleo ng sứraqp đckkw oàzrvy n đckkw ếghes n phờhhqx ngưevju ờhhqx i ra.
Đjtiv ếghes n đckkw âcdym y nhàzrvy vua thíonfr ch chíonfr bậkfra t cưevju ờhhqx i, ngàzrvy i nójqen i bằnpjl ng ngômthb n từtxdm bìckkw nh dâcdym n:
– Trẫxygb m nhắifsb c cho chưevju khanh biếghes t mộnyon t chuyệkndu n vui: sốbsyi làzrvy ômthb ng anh rểdrzs củkfha a trẫxygb m vốbsyi n châcdym n thậkfra t, hiềckkw n hậkfra u, sợjuhl rằnpjl ng đckkw i sứraqp khójqen cójqen thểdrzs ứraqp ng đckkw ốbsyi i kịkfha p vớqzxe i Lụmleo c Sằnpjl n làzrvy tiếghes n-sĩfzhz , nổvljq i danh biệkndu n thuyếghes t, nêjtbr n ngưevju ờhhqx i cho bàzrvy chịkfha Kim-Thàzrvy nh củkfha a trẫxygb m giảtxdm làzrvy m thômthb ng dịkfha ch theo. Bấrbux t kểdrzs ômthb ng anh nójqen i gìckkw , bàzrvy chịkfha cứraqp biệkndu n thuyếghes t theo ýgevn mìckkw nh, Sằnpjl n tưevju ởcgcu ng đckkw âcdym u ômthb ng nójqen i, bàzrvy dịkfha ch. Cójqen ngờhhqx đckkw âcdym u bàzrvy Kim-Thàzrvy nh nójqen i khômthb ng àzrvy !
Khắifsb p triềckkw u đckkw ìckkw nh ai cũevju ng biếghes t cômthb ng chúwvur a Kim-Thàzrvy nh uyêjtbr n thâcdym m Nho họhaxx c, bàzrvy đckkw ọhaxx c thiêjtbr n kinh vạrmfd n quểdrzs n, lýgevn luậkfra n đckkw anh théhzyq p. Đjtiv úwvur ng ra cômthb ng chúwvur a đckkw ưevju ợjuhl c sung vàzrvy o sứraqp đckkw oàzrvy n. Nhưevju ng vìckkw Tốbsyi ng trọhaxx ng nam khinh nữqzxe , nêjtbr n cômthb ng chúwvur a giảtxdm làzrvy m thômthb ng dịkfha ch viêjtbr n. Chứraqp thựounj c sựounj làzrvy cômthb ng chúwvur a lýgevn luậkfra n vớqzxe i Lụmleo c Sằnpjl n.
Thiệkndu u-Cựounj c tiếghes p:
– Khi tớqzxe i Quếghes -châcdym u, Sằnpjl n cho mởcgcu cửonfr a nhỏnpjl củkfha a thàzrvy nh tiếghes p phòkfra mãjuhl . Phòkfra mãjuhl xua đckkw àzrvy n chójqen sójqen i vàzrvy o trong, rồumzl i mìckkw nh đckkw ứraqp ng ngoàzrvy i. Sằnpjl n hỏnpjl i sao phòkfra mãjuhl khômthb ng vàzrvy o. Phòkfra mãjuhl đckkw ákdti p: cửonfr a ngákdti ch đckkw ểdrzs cho thúwvur đckkw i, chứraqp khômthb ng phảtxdm i cho sứraqp đckkw oàzrvy n đckkw i. Nay ta đckkw i sứraqp nưevju ớqzxe c lang sójqen i, thìckkw cho lang sójqen i vàzrvy o. Chứraqp ta đckkw ưevju ờhhqx ng đckkw ưevju ờhhqx ng làzrvy tớqzxe i quốbsyi c cômthb ng, còkfra n mi thìckkw chỉckkw mớqzxe i cójqen tưevju ớqzxe c tửonfr , màzrvy sao y vômthb lễqukn nhưevju vậkfra y? Sằnpjl n phảtxdm i mởcgcu cửonfr a chíonfr nh, dàzrvy n thiếghes t kịkfha đckkw ójqen n phòkfra mãjuhl nhưevju đckkw ójqen n mộnyon t vịkfha quốbsyi c cômthb ng. Phòkfra -mãjuhl nghêjtbr nh ngang vàzrvy o dinh củkfha a y, rồumzl i đckkw ặpkpr t vấrbux n đckkw ềckkw : phảtxdm i trảtxdm cha con Nùisxh ng Tômthb ng-Đjtiv ákdti n, vàzrvy trảtxdm đckkw ấrbux t màzrvy Đjtiv ákdti n nộnyon p cho Tốbsyi ng. Sằnpjl n nójqen i gưevju ợjuhl ng rằnpjl ng: đckkw ấrbux t ấrbux y củkfha a Tômthb ng-Đjtiv ákdti n, thìckkw Đjtiv ákdti n cójqen quyềckkw n nộnyon p cho Tốbsyi ng chứraqp ? Còkfra n Đjtiv ákdti n muốbsyi n theo Tốbsyi ng làzrvy do Tốbsyi ng cójqen âcdym n đckkw ứraqp c trảtxdm i khắifsb p Nam-man. Nam-man theo giójqen màzrvy quy phụmleo c làzrvy việkndu c đckkw úwvur ng đckkw ạrmfd o lýgevn . Phòkfra mãjuhl nổvljq i lômthb i đckkw ìckkw nh nạrmfd t: Lụmleo c An-vũevju -sứraqp ngụmleo y biệkndu n, khômthb ng cójqen đckkw ạrmfd o lýgevn nàzrvy o cảtxdm . Đjtiv ấrbux t khắifsb p Trung-nguyêjtbr n làzrvy đckkw ấrbux t củkfha a Tốbsyi ng triềckkw u. Tốbsyi ng triềckkw u trao cho mộnyon t viêjtbr n quan nàzrvy o trấrbux n nhậkfra m, thìckkw đckkw ấrbux t đckkw ójqen vẫxygb n làzrvy củkfha a Tốbsyi ng. Ta hãjuhl y tỉckkw dụmleo nhưevju chủkfha trao lừtxdm a, trao ngựounj a cho đckkw ầfzhz y tớqzxe chăgevn n nuômthb i. Nếghes u nhưevju cójqen viêjtbr n quan Tốbsyi ng đckkw em đckkw ấrbux t Tốbsyi ng cho ngưevju ờhhqx i ngoàzrvy i, thìckkw cójqen khákdti c gìckkw kẻexfa chăgevn n lừtxdm a, ngựounj a, đckkw em lừtxdm a ngựounj a củkfha a chủkfha trao cho ngưevju ờhhqx i khákdti c? Theo luậkfra t Tốbsyi ng thìckkw kẻexfa chăgevn n lừtxdm a ngựounj a đckkw ójqen thuộnyon c phưevju ờhhqx ng trộnyon m cắifsb p; ngưevju ờhhqx i nhậkfra n lừtxdm a ngựounj a làzrvy tòkfra ng phạrmfd m chứraqp a củkfha a gian cũevju ng bịkfha buộnyon c vàzrvy o tộnyon i trộnyon m cắifsb p. Nay cha con Tômthb ng-Đjtiv ákdti n làzrvy châcdym u trưevju ởcgcu ng Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t, đckkw ưevju ợjuhl c trao cho coi ba châcdym u, màzrvy y bỏnpjl Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t mang đckkw ấrbux t nộnyon p cho Tốbsyi ng, thìckkw chúwvur ng làzrvy phưevju ờhhqx ng đckkw ạrmfd o tặpkpr c. Còkfra n Tốbsyi ng nhậkfra n thìckkw Tốbsyi ng cũevju ng làzrvy đckkw ạrmfd o tặpkpr c. Nàzrvy y An-vũevju sứraqp , ta biếghes t vụmleo nàzrvy y do Tốbsyi ng triềckkw u chủkfha trưevju ơtzsm ng. Tiêjtbr n sinh làzrvy Thiêjtbr n-lômthb i, chỉckkw đckkw âcdym u đckkw ákdti nh đckkw ójqen màzrvy thômthb i. Nhưevju ng màzrvy , cuộnyon c nghịkfha hòkfra a hômthb m nay khômthb ng thàzrvy nh, dĩfzhz nhiêjtbr n vua bàzrvy Bìckkw nh-Dưevju ơtzsm ng lạrmfd i tiếghes n quâcdym n sang. Tốbsyi ng triềckkw u vốbsyi n trọhaxx ng Nho, khuyếghes n khíonfr ch trung, nghĩfzhz a, màzrvy nay chỉckkw vìckkw chứraqp a kẻexfa gian, nhậkfra n đckkw ấrbux t gian màzrvy xẩsslj y ra chiếghes n tranh, ắifsb t sĩfzhz thiêjtbr n hạrmfd chêjtbr cưevju ờhhqx i. Bấrbux y giờhhqx triềckkw u đckkw ìckkw nh sẽkfha đckkw ổvljq tộnyon i lêjtbr n đckkw ầfzhz u An-vũevju sứraqp đckkw ấrbux y. Họhaxx sẽkfha dùisxh ng An-vũevju sứraqp làzrvy m con dêjtbr tếghes thầfzhz n, cákdti ch chứraqp c đckkw uổvljq i vềckkw dâcdym n dãjuhl vớqzxe i cákdti i ákdti n gâcdym y hấrbux n ởcgcu Nam-biêjtbr n. Ưxygb ng-sơtzsm n song hiệkndu p chỉckkw việkndu c căgevn n cứraqp vàzrvy o đckkw ójqen , màzrvy giếghes t cảtxdm nhàzrvy An-vũevju sứraqp đckkw ếghes n con chójqen , con mèkezu o cũevju ng khômthb ng tha. Thômthb i, tômthb i nójqen i íonfr t, An-vũevju sứraqp hiểdrzs u nhiềckkw u.
Lụmleo c Sằnpjl n tấrbux u vềckkw triềckkw u. Tểdrzs -tưevju ớqzxe ng Hàzrvy n Kỳqkdg bàzrvy n rằnpjl ng: « Nếghes u khômthb ng trảtxdm đckkw ấrbux t thìckkw Giao-châcdym u nójqen gâcdym y chiếghes n. Dĩfzhz nhiêjtbr n chiếghes n thìckkw ta khômthb ng sợjuhl . Nhưevju ng xứraqp Giao-châcdym u, rừtxdm ng núwvur i hiểdrzs m trởcgcu , khíonfr hậkfra u thấrbux p đckkw ộnyon c. Nếghes u cójqen chiếghes m lấrbux y, cũevju ng khômthb ng giữqzxe đckkw ưevju ợjuhl c. Chi bằnpjl ng nêjtbr n vỗsslj vềckkw , trảtxdm đckkw ấrbux t cho nójqen ». Thếghes làzrvy đckkw ấrbux t Lômthb i-hỏnpjl a, Kếghes -thàzrvy nh, Tiêjtbr n-dưevju lạrmfd i trởcgcu vềckkw ta, màzrvy dâcdym n Nùisxh ng-Tốbsyi ng thàzrvy nh dâcdym n Nùisxh ng-Viêjtbr t.
Ghi chúwvur ,
Vụmleo nàzrvy y Tốbsyi ng-sửonfr quyểdrzs n 332, liệkndu t truyệkndu n 91 trang 10.680– 10.682 chéhzyq p nhưevju sau: từtxdm khi giặpkpr c Nùisxh ng yêjtbr n, ngưevju ờhhqx i Giao-chỉckkw càzrvy ng kiêjtbr u căgevn ng, cákdti c biêjtbr n thầfzhz n Nam phưevju ơtzsm ng thưevju ờhhqx ng níonfr n nhịkfha n cho qua. Sằnpjl n tớqzxe i Ung họhaxx p đckkw ộnyon ng trưevju ởcgcu ng bốbsyi n mưevju ơtzsm i lăgevn m đckkw ộnyon ng thuộnyon c Tảtxdm , Hữqzxe u giang, chiêjtbr u mộnyon đckkw ưevju ợjuhl c năgevn m vạrmfd n thổvljq binh, đckkw ặpkpr t cákdti c tưevju ớqzxe ng lạrmfd i, cấrbux p cho ấrbux n. Thanh thếghes Tốbsyi ng lạrmfd i nổvljq i dậkfra y trong vùisxh ng khêjtbr đckkw ộnyon ng. Sứraqp Giao làzrvy Lêjtbr Thuậkfra n-Tômthb ng tớqzxe i kiêjtbr u ngạrmfd o nhưevju cũevju . Sằnpjl n nhúwvur n nhưevju ờhhqx ng mờhhqx i tớqzxe i giảtxdm ng dụmleo phảtxdm i kíonfr nh lẽkfha phảtxdm i...
... Sằnpjl n tấrbux u vềckkw triềckkw u, vua Anh-tômthb ng mớqzxe i lêjtbr n ngômthb i, hỏnpjl i ýgevn kiếghes n cákdti c đckkw ìckkw nh thầfzhz n. Tểdrzs -tưevju ớqzxe ng Hàzrvy n Kỳqkdg bàzrvy n rằnpjl ng: « Xứraqp Giao-châcdym u rừtxdm ng núwvur i hiểdrzs m trởcgcu , khíonfr hậkfra u thấrbux p-đckkw ộnyon c. Nếghes u cójqen lấrbux y cũevju ng khômthb ng giữqzxe đckkw ưevju ợjuhl c. Chỉckkw nêjtbr n vỗsslj vềckkw chúwvur ng màzrvy thômthb i”. Do vậkfra y vua Tốbsyi ng Anh-tômthb ng trảtxdm hai châcdym u Lômthb i-hỏnpjl a, Ôckkw n-nhuậkfra n vềckkw cho Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t.
Thiệkndu u-Cựounj c nhìckkw n hai sứraqp thầfzhz n:
– Hai vịkfha đckkw i sứraqp , sẽkfha gặpkpr p bọhaxx n biêjtbr n thầfzhz n Tốbsyi ng, hãjuhl y nhớqzxe việkndu c hai vịkfha sứraqp Phíonfr Gia-Hữqzxe u, vàzrvy phòkfra mãjuhl Lêjtbr Thuậkfra n-Tômthb ng. Cứraqp ngang tàzrvy ng, cưevju ơtzsm ng quyếghes t vớqzxe i chúwvur ng, màzrvy ngọhaxx t ngàzrvy o vớqzxe i triềckkw u đckkw ìckkw nh. Bởcgcu i triềckkw u đckkw ìckkw nh đckkw ang chia rẽkfha , vua mớqzxe i lêjtbr n ngômthb i, ta dùisxh ng hậkfra u lễqukn , lờhhqx i nhũevju n nhặpkpr n, họhaxx sẽkfha tin rằnpjl ng ta hiếghes u hòkfra a, mọhaxx i rắifsb c rốbsyi i làzrvy do biêjtbr n thầfzhz n Tốbsyi ng hiếghes u sựounj .
Nhàzrvy vua vẫxygb y tay ra hiệkndu u bãjuhl i triềckkw u.
Ban nhạrmfd c tấrbux u khúwvur c Long-hồumzl i. Nhàzrvy vua vớqzxe i Ỷopqt -Lan hồumzl i cung.
Vềckkw tớqzxe i cung Ỷopqt -Lan, nhàzrvy vua nắifsb m lấrbux y tay nàzrvy ng:
- Bâcdym y giờhhqx anh làzrvy Dưevju ơtzsm ng Tômthb ng, em làzrvy Ỷopqt -Lan. Nàzrvy y em, chỉckkw nộnyon i ngàzrvy y mai, chiếghes u chỉckkw ban ra, anh tưevju ởcgcu ng tưevju ợjuhl ng hàzrvy ng vạrmfd n, hàzrvy ng ứraqp c tákdti đckkw iềckkw n sẽkfha nhảtxdm y nhójqen t lêjtbr n vui mừtxdm ng. Ôckkw i! Chúwvur ng mìckkw nh sung sưevju ớqzxe ng biếghes t làzrvy bao! Tuy nhiêjtbr n cákdti c quan, phúwvur gia họhaxx sẽkfha buồumzl n chúwvur t íonfr t. Nhưevju ng họhaxx giầfzhz u quákdti thìckkw củkfha a cảtxdm i cũevju ng chỉckkw đckkw ểdrzs màzrvy nhìckkw n thômthb i. Họhaxx ăgevn n đckkw âcdym u cójqen hếghes t. Họhaxx mặpkpr c đckkw âcdym u cójqen thiếghes u? Rồumzl i họhaxx sẽkfha nghĩfzhz lạrmfd i.
Nhàzrvy vua chợjuhl t nhớqzxe ra đckkw iềckkw u gìckkw , ngàzrvy i nójqen i:
– Ỷopqt -Lan nàzrvy y, em nhậkfra p cung hơtzsm n năgevn m, màzrvy chưevju a vềckkw thăgevn m nhàzrvy . Vìckkw vậkfra y anh truyềckkw n chỉckkw chuẩsslj n bịkfha xa giákdti đckkw ưevju a em vinh-quy, thăgevn m lạrmfd i quêjtbr hưevju ơtzsm ng. Anh đckkw ãjuhl ban chỉckkw bộnyon Lễqukn làzrvy m sắifsb c phong cho tổvljq -phụmleo , song thâcdym n củkfha a em, cùisxh ng ban Tam-âcdym n cho làzrvy ng Thổvljq -lộnyon i. Làzrvy ng Thổvljq -lộnyon i, anh đckkw ổvljq i ra làzrvy m Siêjtbr u-loạrmfd i. Vậkfra y em cójqen ưevju ớqzxe c vọhaxx ng gìckkw khômthb ng?
– Ưxygb ớqzxe c vọhaxx ng củkfha a em cójqen ba đckkw iềckkw u. Mộnyon t làzrvy giúwvur p cho tákdti đckkw iềckkw n, hai làzrvy chuộnyon c con gákdti i nhàzrvy nghèkezu o đckkw ểdrzs gảtxdm cho ngưevju ờhhqx i khômthb ng tiềckkw n cưevju ớqzxe i vợjuhl . Ba làzrvy minh oan cho sưevju phụmleo . Ba đckkw iềckkw u đckkw ójqen anh đckkw ãjuhl chu toàzrvy n rồumzl i, thìckkw em chỉckkw ưevju ớqzxe c mong, dâcdym ng cho anh mộnyon t hoàzrvy ng nam nữqzxe a màzrvy thômthb i. Em xin anh mộnyon t đckkw iềckkw u nhỏnpjl nữqzxe a.
– Em cứraqp nójqen i.
– Hồumzl i thơtzsm ấrbux u em cójqen bốbsyi n ngưevju ờhhqx i bạrmfd n họhaxx c, kếghes t vớqzxe i nhau thàzrvy nh Hồumzl ng-hàzrvy ngũevju long. Khi em vềckkw Thăgevn ng-long đckkw ãjuhl đckkw em họhaxx theo. Em lạrmfd i cójqen mưevju ờhhqx i hai đckkw ứraqp a em nuômthb i màzrvy anh đckkw ãjuhl ban cho chúwvur ng cákdti i têjtbr n làzrvy Tâcdym y-hồumzl thấrbux t kiệkndu t vớqzxe i Long-biêjtbr n ngũevju hùisxh ng. Xin anh cho họhaxx vềckkw cùisxh ng vớqzxe i em.
– Àqzxe , anh nhớqzxe ra bốbsyi n cômthb đckkw ójqen rồumzl i, họhaxx làzrvy Trinh-Dung, Ngọhaxx c-Huệkndu , Ngọhaxx c-Nam, Thanh-Thảtxdm o. Em đckkw ãjuhl đckkw em bốbsyi n ngưevju ờhhqx i đckkw ójqen gửonfr i cho Long-thàzrvy nh ẩsslj n-sĩfzhz Tômthb n Đjtiv ảtxdm n, đckkw ểdrzs đckkw ưevju ợjuhl c dạrmfd y dỗsslj rồumzl i phảtxdm i khômthb ng? Anh nghe Tômthb n phu nhâcdym n nójqen i rằnpjl ng chíonfr khíonfr bốbsyi n ngưevju ờhhqx i đckkw ójqen thựounj c khákdti c thưevju ờhhqx ng. Nhưevju ng khi họhaxx họhaxx c Tômthb n ẩsslj n-sĩfzhz , thìckkw lạrmfd i theo cákdti i đckkw ạrmfd o củkfha a ngưevju ờhhqx i mấrbux t.
– Đjtiv ạrmfd o củkfha a Tômthb n làzrvy đckkw ạrmfd o gìckkw vậkfra y?
Nhàzrvy vua phìckkw cưevju ờhhqx i:
– Cákdti i đckkw ạrmfd o củkfha a Tômthb n làzrvy thoákdti t vòkfra ng danh lợjuhl i, tiêjtbr u dao tựounj tạrmfd i. Khi nưevju ớqzxe c hữqzxe u sựounj , thìckkw cầfzhz m gưevju ơtzsm m đckkw ứraqp ng lêjtbr n. Bâcdym y giờhhqx em muốbsyi n xin anh đckkw iềckkw u gìckkw ?
– Anh cho bốbsyi n ngưevju ờhhqx i cùisxh ng vềckkw quêjtbr vớqzxe i em, đckkw ểdrzs mákdti t mặpkpr t mộnyon t thểdrzs .
– Anh đckkw ang suy nghĩfzhz , khômthb ng biếghes t cửonfr nhữqzxe ng vịkfha quan nàzrvy o theo phòkfra giákdti cho em vềckkw Siêjtbr u-loạrmfd i. Bâcdym y giờhhqx em muốbsyi n cho bốbsyi n ngưevju ờhhqx i bạrmfd n vinh quy, thìckkw anh khômthb ng cầfzhz n sai cákdti c quan nữqzxe a, màzrvy cójqen đckkw ếghes n bốbsyi n ngưevju ờhhqx i xin đckkw ưevju ợjuhl c thákdti p tùisxh ng.
– Ai vậkfra y?
– Cákdti ch đckkw âcdym y mấrbux y ngàzrvy y, Quốbsyi c-phụmleo , Quốbsyi c-mẫxygb u nhờhhqx Cômthb i-sơtzsm n cômthb ng chúwvur a Trầfzhz n Thanh-Nguyêjtbr n đckkw ứraqp ng ra làzrvy m mai họhaxx nhàzrvy trai đckkw ểdrzs hỏnpjl i Trinh-Dung vớqzxe i Ngọhaxx c-Nam cho hai hoàzrvy ng tửonfr Hoằnpjl ng-Châcdym n vàzrvy Chiêjtbr u-Văgevn n. Long-thàzrvy nh ẩsslj n-sĩfzhz đckkw ồumzl ng ýgevn ngay, nhưevju ng ngưevju ờhhqx i lạrmfd i muốbsyi n em làzrvy m mai nhàzrvy gákdti i.
Ỷopqt -Lan đckkw ãjuhl nghe nójqen i nhiềckkw u vềckkw hai hoàzrvy ng tửonfr Hoằnpjl ng-Châcdym n vàzrvy Chiêjtbr u-Văgevn n làzrvy con trai củkfha a Khai-Quốbsyi c vưevju ơtzsm ng vớqzxe i vưevju ơtzsm ng phi Thanh-Mai. Nàzrvy o làzrvy đckkw ệkndu nhấrbux t mỹvhqy nam tửonfr củkfha a Thăgevn ng-long, nàzrvy o làzrvy khíonfr phákdti ch hơtzsm n đckkw ờhhqx i, nàzrvy o làzrvy văgevn n-chưevju ơtzsm ng quákdti n thếghes , nàzrvy o làzrvy võisxh -cômthb ng cựounj c cao. Cảtxdm hai đckkw ãjuhl đckkw ưevju ợjuhl c phong tưevju ớqzxe c quốbsyi c cômthb ng. Năgevn m trưevju ớqzxe c đckkw âcdym y, lạrmfd i cójqen cômthb ng dẹrbux p giặpkpr c Mưevju ờhhqx ng ởcgcu Cẩsslj m-thủkfha y, tiếghes n phong quậkfra n-vưevju ơtzsm ng. Hai vưevju ơtzsm ng tuy tuổvljq i đckkw ãjuhl hai mưevju ơtzsm i màzrvy chưevju a mởcgcu phủkfha đckkw ệkndu , tuyểdrzs n vưevju ơtzsm ng phi. Cảtxdm hai dùisxh ng hếghes t bổvljq ng lộnyon c chu cấrbux p cho ngưevju ờhhqx i nghèkezu o, thu nhậkfra n đckkw ệkndu tửonfr . Chiêjtbr u-Văgevn n nuômthb i dạrmfd y Tâcdym y-hồumzl thấrbux t kiệkndu t, huấrbux n luyệkndu n đckkw ưevju ợjuhl c đckkw ộnyon i Giao-long dũevju ng sĩfzhz năgevn m trăgevn m ngưevju ờhhqx i, cójqen thểdrzs lặpkpr n dưevju ớqzxe i nưevju ớqzxe c hàzrvy ng giờhhqx . Còkfra n Hoằnpjl ng-Châcdym n thìckkw nuômthb i năgevn m trẻexfa ởcgcu chùisxh a Từtxdm -quang, tứraqp c Long-biêjtbr n ngũevju hùisxh ng luyệkndu n đckkw ưevju ợjuhl c năgevn m trăgevn m dũevju ng sĩfzhz cójqen thểdrzs leo trèkezu o nhưevju vưevju ợjuhl n, bắifsb n têjtbr n trăgevn m phákdti t trăgevn m trúwvur ng. Ôckkw ng lạrmfd i gửonfr i Long-biêjtbr n ngũevju hùisxh ng lêjtbr n Bắifsb c-biêjtbr n họhaxx c phéhzyq p chỉckkw huy hổvljq , bákdti o, sójqen i, đckkw ưevju ờhhqx i ưevju ơtzsm i nhưevju thờhhqx i Lĩfzhz nh-Nam. Bâcdym y giờhhqx nghe Khai-Quốbsyi c vưevju ơtzsm ng đckkw ịkfha nh hỏnpjl i Trinh-Dung, Ngọhaxx c-Nam cho hai hoàzrvy ng tửonfr ấrbux y, thìckkw làzrvy đckkw iềckkw u Ỷopqt -Lan cầfzhz u màzrvy khômthb ng đckkw ưevju ợjuhl c.
Nàzrvy ng nójqen i:
– Em đckkw ồumzl ng ýgevn ngay. Hay anh sẽkfha đckkw ứraqp ng ra làzrvy m mai nhàzrvy gákdti i.
Nhàzrvy vua bậkfra t cưevju ờhhqx i. Ỷopqt -Lan hỏnpjl i:
– Cójqen gìckkw ngộnyon nghĩfzhz nh khômthb ng màzrvy anh cưevju ờhhqx i?
Nhàzrvy vua vuốbsyi t tójqen c Ỷopqt -Lan:
– Em chưevju a hiểdrzs u luậkfra t củkfha a triềckkw u đckkw ìckkw nh. Anh khômthb ng thểdrzs làzrvy m mai cho bấrbux t cứraqp ai.
– Sao vậkfra y?
– Theo luậkfra t bảtxdm n triềckkw u, thìckkw tấrbux t cảtxdm con dâcdym n trong nưevju ớqzxe c, đckkw ềckkw u thuộnyon c quyềckkw n củkfha a anh cảtxdm . Nếghes u anh muốbsyi n gảtxdm mộnyon t cômthb gákdti i cho bấrbux t cứraqp chàzrvy ng trai nàzrvy o, cômthb gákdti i đckkw ójqen đckkw ưevju ơtzsm ng nhiêjtbr n làzrvy quậkfra n-chúwvur a, cômthb ng-chúwvur a, thìckkw cha mẹrbux , làzrvy ng xójqen m củkfha a cômthb ấrbux y sẽkfha hãjuhl nh diệkndu n lắifsb m. Anh khômthb ng cầfzhz n phảtxdm i làzrvy m mai.
Ỷopqt -Lan vui vẻexfa , nắifsb m tay nhàzrvy vua:
– Anh bảtxdm o bộnyon Lễqukn làzrvy m sắifsb c chỉckkw gảtxdm chồumzl ng ngay cho chúwvur ng làzrvy vừtxdm a. Nhưevju vậkfra y, em vinh quy, sẽkfha cójqen hai hoàzrvy ng-tửonfr theo hộnyon giákdti thìckkw hay biếghes t mấrbux y.
– Anh sẽkfha ban chỉckkw nhưevju em muốbsyi n. Còkfra n Ngọhaxx c-Huệkndu thìckkw anh truyềckkw n gảtxdm cho con trai củkfha a Văgevn n-minh đckkw iệkndu n đckkw ạrmfd i-họhaxx c sĩfzhz Bùisxh i Hựounj u làzrvy Bùisxh i Hoàzrvy ng-Quan. Thanh-Thảtxdm o, anh truyềckkw n gảtxdm cho con trai Hìckkw nh-bộnyon thưevju ợjuhl ng-thưevju Nguyễqukn n Quýgevn -Thuyếghes t làzrvy Nguyễqukn n Căgevn n. Cảtxdm hai ngưevju ờhhqx i nàzrvy y đckkw ềckkw u cójqen đckkw ứraqp c hạrmfd nh tốbsyi t, lạrmfd i văgevn n võisxh kiêjtbr m toàzrvy n.
Mưevju ờhhqx i ngàzrvy y sau, bộnyon Lễqukn tâcdym u trìckkw nh đckkw ãjuhl chuẩsslj n bịkfha lễqukn vậkfra t cho sứraqp đckkw oàzrvy n lêjtbr n đckkw ưevju ờhhqx ng sang Tốbsyi ng tu-cốbsyi ng. Giữqzxe a lúwvur c đckkw ójqen , Khu-mậkfra t việkndu n Bắifsb c-biêjtbr n tâcdym u rằnpjl ng cójqen sứraqp Tốbsyi ng sang cákdti o việkndu c Gia-hựounj u hoàzrvy ng đckkw ếghes nhàzrvy Tốbsyi ng đckkw ãjuhl băgevn ng hàzrvy , miếghes u hiệkndu u làzrvy Nhâcdym n-tômthb ng. Thákdti i-tửonfr Triệkndu u Thựounj lêjtbr n ngômthb i vua, lấrbux y hiệkndu u làzrvy Trịkfha -bìckkw nh, tômthb n hoàzrvy ng hậkfra u làzrvy Từtxdm -thákdti nh Quang-hiếghes n hoàzrvy ng thákdti i-hậkfra u. Thákdti i-hậkfra u buômthb ng rèkezu m thíonfr nh chíonfr nh đckkw úwvur ng nhưevju triềckkw u đckkw ìckkw nh Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t đckkw ãjuhl dựounj đckkw oákdti n mấrbux y hômthb m trưevju ớqzxe c.
Triềckkw u đckkw ìckkw nh Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t lạrmfd i họhaxx p Tinh-triềckkw u, dặpkpr n dòkfra sứraqp đckkw oàzrvy n nhữqzxe ng chi tiếghes t phảtxdm i làzrvy m. Bởcgcu i sứraqp đckkw oàzrvy n cójqen năgevn m nhiệkndu m vụmleo . Mộnyon t làzrvy tu-cốbsyi ng, hai làzrvy đckkw iếghes u tang Nhâcdym n-tômthb ng, ba làzrvy mừtxdm ng Trịkfha -bìckkw nh hoàzrvy ng đckkw ếghes đckkw ăgevn ng cựounj c, bốbsyi n làzrvy đckkw ưevju a ra đckkw ưevju ờhhqx ng lốbsyi i hàzrvy nh đckkw ộnyon ng, năgevn m làzrvy phốbsyi i hợjuhl p Tếghes -tákdti c Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t ởcgcu Tốbsyi ng.
Sứraqp đckkw oàzrvy n gồumzl m chákdti nh sứraqp Trầfzhz n Trọhaxx ng-San, phójqen sứraqp Quákdti ch Sĩfzhz -An, mưevju ờhhqx i thịkfha -vệkndu , bốbsyi n mưevju ơtzsm i tưevju ợjuhl ng phu đckkw ểdrzs chăgevn n mưevju ờhhqx i con voi; hai mưevju ơtzsm i mụmleo c-ngưevju u, đckkw ểdrzs chăgevn n mưevju ờhhqx i con trâcdym u. Còkfra n nhữqzxe ng nhâcdym n viêjtbr n khákdti c nhưevju kýgevn lụmleo c, đckkw ầfzhz u bếghes p, thômthb ng dịkfha ch, phu khuâcdym n vákdti c... tổvljq ng cộnyon ng sứraqp đckkw oàzrvy n trêjtbr n hai trăgevn m ngưevju ờhhqx i. Đjtiv ấrbux y làzrvy bềckkw ngoàzrvy i, còkfra n thựounj c ra, trong đckkw ákdti m sai dịkfha ch ấrbux y, cójqen mưevju ờhhqx i đckkw ạrmfd i cao thủkfha củkfha a phákdti i Đjtiv ômthb ng-a, Tiêjtbr u-sơtzsm n, Tảtxdm n-viêjtbr n, Mêjtbr -linh do Khu-mậkfra t việkndu n gửonfr i theo, đckkw ểdrzs thi hạrmfd nh mậkfra t lệkndu nh. Chỉckkw nhữqzxe ng ngưevju ờhhqx i nàzrvy y mớqzxe i biếghes t nhau màzrvy thômthb i. Chákdti nh, phójqen sứraqp cũevju ng khômthb ng đckkw ưevju ợjuhl c biếghes t rõisxh sựounj thựounj c. Tểdrzs -tưevju ớqzxe ng Lýgevn Đjtiv ạrmfd o-Thàzrvy nh thâcdym n kiểdrzs m đckkw iểdrzs m lễqukn vậkfra t gồumzl m voi, trâcdym u, ngựounj a, hưevju ơtzsm ng liệkndu u, ngàzrvy voi, đckkw ềckkw u đckkw úwvur ng sốbsyi lưevju ợjuhl ng.
Đjtiv úwvur ng lúwvur c lêjtbr n đckkw ưevju ờhhqx ng, viêjtbr n mụmleo c-ngưevju u cho biếghes t trong mưevju ờhhqx i con trâcdym u, cójqen mộnyon t con đckkw ang bịkfha thákdti o dạrmfd . Sợjuhl rằnpjl ng dọhaxx c đckkw ưevju ờhhqx ng cójqen thểdrzs bịkfha gầfzhz y đckkw i, xin đckkw ổvljq i con khákdti c. Việkndu c mua mộnyon t con trâcdym u đckkw ựounj c khômthb ng phảtxdm i làzrvy đckkw iềckkw u khójqen . Nhưevju ng chỉckkw còkfra n hơtzsm n giờhhqx nữqzxe a làzrvy giờhhqx Hoàzrvy ng-đckkw ạrmfd o, sứraqp đckkw oàzrvy n lêjtbr n đckkw ưevju ờhhqx ng, màzrvy phảtxdm i kiếghes m mộnyon t con trâcdym u mộnyon ng thìckkw thựounj c làzrvy thiêjtbr n nan, vạrmfd n nan. Giữqzxe a lúwvur c bốbsyi i rốbsyi i đckkw ójqen , Thưevju ợjuhl ng-Dưevju ơtzsm ng hoàzrvy ng hậkfra u tuyêjtbr n chỉckkw :
– Hiệkndu n trong Hoàzrvy ng-thàzrvy nh cójqen con trâcdym u mộnyon ng củkfha a Ỷopqt -Lan phu nhâcdym n, xin tểdrzs -tưevju ớqzxe ng xéhzyq t xem con trâcdym u nàzrvy y cójqen béhzyq o tốbsyi t khômthb ng? Nếghes u nójqen đckkw ầfzhz y đckkw ủkfha đckkw iềckkw u kiệkndu n, thìckkw khômthb ng lẽkfha vìckkw quốbsyi c sựounj , phu nhâcdym n lạrmfd i tiếghes c hay sao?
Mọhaxx i ngưevju ờhhqx i đckkw ềckkw u biếghes t rằnpjl ng con trâcdym u nàzrvy y trưevju ớqzxe c đckkw âcdym y Ỷopqt -Lan đckkw ãjuhl cứraqp u nójqen khỏnpjl i bịkfha giếghes t tạrmfd i chùisxh a Từtxdm -quang. Từtxdm ngàzrvy y phu nhâcdym n tiếghes n cung, lýgevn trưevju ởcgcu ng đckkw em nójqen vềckkw Thăgevn ng-long cho nàzrvy ng, đckkw ểdrzs lấrbux y lòkfra ng. Ỷopqt -Lan cựounj c kỳqkdg thưevju ơtzsm ng yêjtbr u con vậkfra t. Hàzrvy ng ngàzrvy y, sákdti ng sákdti ng nàzrvy ng cho nômthb ng dâcdym n mưevju ợjuhl n đckkw ểdrzs cầfzhz y bừtxdm a. Chiềckkw u nàzrvy ng thâcdym n cho nójqen ăgevn n, rồumzl i truyệkndu n tròkfra vớqzxe i nójqen rấrbux t thâcdym n thiếghes t. Việkndu c nàzrvy y tớqzxe i tai hoàzrvy ng-hậkfra u. Bàzrvy cựounj c kỳqkdg ghéhzyq t nójqen . Bâcdym y giờhhqx bàzrvy mưevju ợjuhl n cớqzxe quốbsyi c sựounj tốbsyi ng nójqen khỏnpjl i Hoàzrvy ng-thàzrvy nh.
Thếghes làzrvy con trâcdym u đckkw ưevju ợjuhl c dắifsb t ra. Ỷopqt -Lan vỗsslj tay lêjtbr n đckkw ầfzhz u nójqen :
– Trâcdym u ơtzsm i! Bâcdym y giờhhqx vìckkw quốbsyi c sựounj , ta đckkw ểdrzs trâcdym u lêjtbr n đckkw ưevju ờhhqx ng sang Tốbsyi ng. Sang đckkw ójqen , trâcdym u nhớqzxe chăgevn m chỉckkw kéhzyq o cầfzhz y, đckkw ừtxdm ng làzrvy m hổvljq danh mìckkw nh làzrvy trâcdym u Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t nhéhzyq .
Con trâcdym u rốbsyi ng lêjtbr n nhữqzxe ng tiếghes ng thảtxdm m thiếghes t, nưevju ớqzxe c mắifsb t lãjuhl chãjuhl .
Nhàzrvy vua cùisxh ng triềckkw u đckkw ìckkw nh thâcdym n tiễqukn n sứraqp đckkw oàzrvy n tớqzxe i cửonfr a Bắifsb c, rồumzl i trởcgcu vềckkw . Ỷopqt -Lan lấrbux y lýgevn làzrvy họhaxx c tròkfra củkfha a phójqen sứraqp Quákdti ch Sĩfzhz -An, nàzrvy ng xin đckkw ưevju ợjuhl c tiễqukn n ômthb ng mưevju ờhhqx i dặpkpr m. Long-biêjtbr n ngũevju hùisxh ng nghe tin con trâcdym u Thổvljq -lộnyon i bịkfha đckkw em cốbsyi ng Tầfzhz u, chúwvur ng cũevju ng rủkfha nhau đckkw i tiễqukn n trâcdym u. Thằnpjl ng Dậkfra t dắifsb t trâcdym u, còkfra n bốbsyi n thằnpjl ng Nghi, Đjtiv oan, Ninh, Quang đckkw i bốbsyi n bêjtbr n. Triềckkw u đckkw ìckkw nh bấrbux y giờhhqx hầfzhz u hếghes t làzrvy nho gia. Họhaxx thấrbux y Ỷopqt -Lan hiếghes u vớqzxe i thầfzhz y, đckkw ákdti m trẻexfa lưevju u luyếghes n con trâcdym u nhưevju vậkfra y, đckkw ềckkw u tâcdym m phụmleo c.
Đjtiv oàzrvy n rờhhqx i Thăgevn ng-long đckkw i vềckkw phíonfr a Bắifsb c. Qua mưevju ờhhqx i dặpkpr m (5km) thìckkw tớqzxe i khu rừtxdm ng lau sậkfra y. Hai bêjtbr n đckkw ưevju ờhhqx ng lau mọhaxx c mêjtbr nh mômthb ng, mỗsslj i lầfzhz n giójqen thổvljq i, cákdti c câcdym y lau cọhaxx vàzrvy o nhau, tạrmfd o thàzrvy nh mộnyon t âcdym m đckkw iệkndu u thêjtbr lưevju ơtzsm ng.
Khi sứraqp đckkw oàzrvy n rờhhqx i Thăgevn ng-long mưevju ờhhqx i dặpkpr m, vẫxygb n chưevju a hếghes t khu rừtxdm ng lau, Long-biêjtbr n ngũevju hùisxh ng nhìckkw n phong cảtxdm nh, nójqen i vớqzxe i nhau:
– Mìckkw nh đckkw i quãjuhl ng nữqzxe a thìckkw vềckkw quêjtbr Siêjtbr u-loạrmfd i.
Quákdti ch Sĩfzhz -An chắifsb p tay hàzrvy nh lễqukn vớqzxe i Ỷopqt -Lan:
– Thômthb i, xin phu nhâcdym n hồumzl i loan cho, vìckkw trờhhqx i nắifsb ng gắifsb t.
Ỷopqt -Lan chắifsb p tay xákdti Quákdti ch Sĩfzhz -An rồumzl i vỗsslj đckkw ầfzhz u trâcdym u:
– Thômthb i trâcdym u lêjtbr n đckkw ưevju ờhhqx ng nghe. Vĩfzhz nh biệkndu t từtxdm đckkw âcdym y!
Đjtiv ákdti m trẻexfa thẫxygb n thờhhqx vuốbsyi t sừtxdm ng, vỗsslj lêjtbr n lưevju ng trâcdym u nójqen i nhữqzxe ng lờhhqx i tiễqukn n biệkndu t. Nưevju ớqzxe c mắifsb t Ỷopqt -Lan chảtxdm y dàzrvy i xuốbsyi ng hai gòkfra mákdti , thếghes làzrvy đckkw ákdti m trẻexfa khójqen c theo. Con trâcdym u quỳqkdg gốbsyi i, hưevju ớqzxe ng vềckkw Thăgevn ng-long lạrmfd y Ỷopqt -Lan vớqzxe i đckkw ákdti m trẻexfa năgevn m lạrmfd y, rồumzl i rơtzsm i nưevju ớqzxe c mắifsb t lêjtbr n đckkw ưevju ờhhqx ng.
Ghi chúwvur ,
Chỗsslj đckkw ấrbux t nàzrvy y, sau Long-biêjtbr n ngũevju hùisxh ng lĩfzhz nh chứraqp c đckkw ạrmfd i tưevju ớqzxe ng quâcdym n, đckkw ãjuhl sai đckkw ắifsb p mộnyon t ngọhaxx n núwvur i nhỏnpjl , trômthb ng giốbsyi ng hìckkw nh con trâcdym u quỳqkdg đckkw ểdrzs kỷevsj niệkndu m Ỷopqt -Lan vớqzxe i năgevn m ômthb ng giãjuhl biệkndu t con vậkfra t thâcdym n yêjtbr u; rồumzl i dùisxh ng làzrvy m nơtzsm i luyệkndu n tậkfra p cákdti c đckkw ộnyon i binh voi, hổvljq , bákdti o, sójqen i, khỉckkw , ưevju ng. Ngưevju ờhhqx i sau khômthb ng biếghes t, nhâcdym n trômthb ng hìckkw nh núwvur i nhưevju con vậkfra t bốbsyi n châcdym n, thìckkw cho đckkw ójqen làzrvy hìckkw nh con voi, nêjtbr n gọhaxx i núwvur i ấrbux y làzrvy núwvur i voi phụmleo c. Nay vẫxygb n còkfra n, nhưevju ng núwvur i mòkfra n, chỉckkw còkfra n lạrmfd i đckkw ốbsyi ng đckkw ấrbux t nhưevju cákdti i gòkfra lớqzxe n.
Chỗsslj đckkw ấrbux t trâcdym u qùisxh y đckkw ójqen , cho đckkw ếghes n đckkw ầfzhz u thếghes kỷevsj thứraqp hai mưevju ơtzsm i nàzrvy y, cũevju ng vẫxygb n làzrvy cákdti nh đckkw ồumzl ng lau. Mộnyon t ngưevju ờhhqx i Phákdti p têjtbr n Marty xin chíonfr nh phủkfha Đjtiv ômthb ng-dưevju ơtzsm ng cho khai hoang. Ôckkw ng bỏnpjl tiềckkw n mưevju ợjuhl n ngưevju ờhhqx i đckkw ếghes n đckkw ốbsyi t rừtxdm ng lau, cầfzhz y đckkw ấrbux t hoang, nhặpkpr t đckkw ákdti , biếghes n thàzrvy nh đckkw ồumzl n đckkw iềckkw n Marty chuyêjtbr n trồumzl ng lúwvur a. Sau 1945, đckkw ồumzl n đckkw iềckkw n Marty bịkfha bãjuhl i bỏnpjl , đckkw ặpkpr t thàzrvy nh xãjuhl Quang-trung, thuộnyon c huyệkndu n Gia-lâcdym m, tỉckkw nh Bắifsb c-ninh. Năgevn m 1965 đckkw ổvljq i thàzrvy nh xãjuhl Trâcdym u-quỳqkdg . Xãjuhl Trâcdym u-qùisxh y chuyêjtbr n trồumzl ng lúwvur a.
Xãjuhl Trâcdym u-qùisxh y làzrvy mộnyon t trong 31 xãjuhl thuộnyon c huyệkndu n Gia-lâcdym m, Hàzrvy -nộnyon i. Phíonfr a Bắifsb c giákdti p xãjuhl Cổvljq -bi, phíonfr a Đjtiv ômthb ng giákdti p xãjuhl Dưevju ơtzsm ng-xákdti , Đjtiv ặpkpr ng-xákdti , Phúwvur -thịkfha . Phíonfr a Nam giákdti p xãjuhl Đjtiv a-tốbsyi n, Kiêjtbr u-kịkfha . Phíonfr a Tâcdym y giákdti p xãjuhl Cựounj -khômthb i, Đjtiv ômthb ng-dưevju , Thạrmfd ch-bàzrvy n. Hiệkndu n xãjuhl gồumzl m cákdti c thômthb n An-đckkw àzrvy o, An-lạrmfd c, Bìckkw nh-minh, Chíonfr nh-trung, Cửonfr u-việkndu t, Kiêjtbr n-thàzrvy nh vàzrvy khu phốbsyi Trâcdym u-qùisxh y.
Vìckkw nguyêjtbr n do Trâcdym u-quỳqkdg làzrvy xãjuhl tâcdym n lậkfra p, thiếghes u nhữqzxe ng truyềckkw n thốbsyi ng, phong tụmleo c, miếghes u mạrmfd o so vớqzxe i cákdti c xãjuhl cổvljq xung quanh, cójqen từtxdm hai, ba nghìckkw n năgevn m trưevju ớqzxe c. Nhưevju ng cákdti i têjtbr n Trâcdym u-qùisxh y lạrmfd i cójqen gốbsyi c lịkfha ch sửonfr hơtzsm n nghìckkw n năgevn m. Ngàzrvy y nay xãjuhl Trâcdym u-qùisxh y làzrvy nơtzsm i đckkw ặpkpr t nhữqzxe ng cơtzsm quan đckkw ầfzhz u nãjuhl o củkfha a huyệkndu n Gia-lâcdym m. Lui vàzrvy o trong mộnyon t chúwvur t, cójqen nhữqzxe ng căgevn n nhàzrvy ngójqen i khang trang, do ngưevju ờhhqx i Phákdti p kiếghes n trúwvur c từtxdm đckkw ầfzhz u thếghes kỷevsj nàzrvy y, nhưevju ng vẫxygb n còkfra n nguyêjtbr n. Đjtiv ójqen làzrvy trụmleo sởcgcu củkfha a đckkw ồumzl n đckkw iềckkw n Marty xưevju a; nay dùisxh ng làzrvy m trưevju ờhhqx ng đckkw ạrmfd i họhaxx c Nômthb ng-nghiệkndu p, mang têjtbr n ”đckkw ạrmfd i họhaxx c nômthb ng nghiệkndu p Trâcdym u-qùisxh y”. Đjtiv ạrmfd i họhaxx c lĩfzhz nh nhiệkndu m vụmleo đckkw àzrvy o tạrmfd o mưevju ờhhqx i bốbsyi n ngàzrvy nh chuyêjtbr n gia canh nômthb ng. Đjtiv i mấrbux y câcdym y sốbsyi nữqzxe a đckkw ếghes n thômthb n Dưevju ơtzsm ng-đckkw àzrvy , xãjuhl Dưevju ơtzsm ng-xákdti , làzrvy nơtzsm i tọhaxx a lạrmfd c đckkw ềckkw n thờhhqx Linh-Nhâcdym n hoàzrvy ng thákdti i hậkfra u. Ngoàzrvy i giákdti o-sưevju , sinh viêjtbr n củkfha a trưevju ờhhqx ng, đckkw ạrmfd i họhaxx c Trâcdym u-quỳqkdg íonfr t ai biếghes t nguồumzl n gốbsyi c cákdti i têjtbr n nàzrvy y. Hầfzhz u hếghes t ngưevju ờhhqx i ta viếghes t sai chíonfr nh tảtxdm thàzrvy nh « châcdym u » quỳqkdg , thựounj c làzrvy vômthb nghĩfzhz a, vàzrvy mấrbux t gốbsyi c.
Hômthb m ấrbux y vàzrvy o ngàzrvy y rằnpjl m, vìckkw phảtxdm i lêjtbr n vùisxh ng Kinh-Bắifsb c duyệkndu t thủkfha y quâcdym n, nhàzrvy vua trao quyềckkw n cho Ỷopqt -Lan đckkw ọhaxx c nhữqzxe ng tấrbux u chưevju ơtzsm ng, rồumzl i châcdym u-phêjtbr , đckkw ợjuhl i ngàzrvy i vềckkw sẽkfha kýgevn , sau đckkw ójqen chuyểdrzs n cho tểdrzs -tưevju ớqzxe ng Lýgevn Đjtiv ạrmfd o-Thàzrvy nh. Ỷopqt -Lan ởcgcu lạrmfd i trong cung vớqzxe i mẹrbux con Thúwvur y-Hoàzrvy ng, Thúwvur y-Phưevju ợjuhl ng. Ngoàzrvy i ra còkfra n têjtbr n thákdti i giákdti m Nguyễqukn n Bômthb ng hầfzhz u cậkfra n. Vìckkw nhàzrvy vua cũevju ng nhưevju Ỷopqt -Lan, đckkw ềckkw u cójqen võisxh cômthb ng cao, nêjtbr n cung Ỷopqt -Lan khômthb ng dùisxh ng thịkfha -vệkndu canh gákdti c nhưevju nhữqzxe ng cung khákdti c.
Ỷopqt -Lan đckkw ang đckkw ọhaxx c đckkw ếghes n tờhhqx tấrbux u chưevju ơtzsm ng củkfha a trấrbux n Thanh-hójqen a, Nghệkndu -an nójqen i vềckkw tìckkw nh-hìckkw nh Chiêjtbr m-quốbsyi c, thìckkw nàzrvy ng nghe nhưevju cójqen tiếghes ng châcdym n ngưevju ờhhqx i rójqen n réhzyq n tiếghes n lạrmfd i phíonfr a cửonfr a sổvljq . Hồumzl i nàzrvy y, nộnyon i cômthb ng âcdym m nhu củkfha a nàzrvy ng luyệkndu n đckkw ãjuhl tớqzxe i mứraqp c thưevju ợjuhl ng thừtxdm a, nêjtbr n dùisxh nhữqzxe ng tiếghes ng đckkw ộnyon ng nho nhỏnpjl , nàzrvy ng cũevju ng phâcdym n biệkndu t đckkw ưevju ợjuhl c.
Nàzrvy ng giảtxdm nhưevju khômthb ng nghe thấrbux y, cứraqp tiếghes p tụmleo c đckkw ọhaxx c, thìckkw lạrmfd i cójqen tiếghes ng ngưevju ờhhqx i ta chọhaxx c giấrbux y dákdti n cửonfr a sổvljq . Nàzrvy ng nghĩfzhz thầfzhz m:
– Nhấrbux t đckkw ịkfha nh làzrvy quâcdym n gian rồumzl i đckkw âcdym y. Y rìckkw nh mòkfra đckkw ịkfha nh làzrvy m gìckkw ?
Nàzrvy ng cầfzhz m chung tràzrvy lêjtbr n, vậkfra n kìckkw nh lựounj c, rồumzl i nójqen i:
– Ngưevju ờhhqx i làzrvy ai, màzrvy dákdti m đckkw ếghes n nơtzsm i nàzrvy y rìckkw nh mòkfra ?
Nójqen i dứraqp t lờhhqx i, nàzrvy ng tung cákdti i chung vềckkw phíonfr a cửonfr a sổvljq , rồumzl i lạrmfd ng mìckkw nh ra sâcdym n. Ngoàzrvy i sâcdym n, mộnyon t ngưevju ờhhqx i trùisxh m kíonfr n đckkw ầfzhz u, đckkw ang vung tay gạrmfd t cákdti i chung. Cákdti i chung trúwvur ng vàzrvy o tưevju ờhhqx ng đckkw ếghes n bốbsyi p mộnyon t tiếghes ng, vỡdduj tan tàzrvy nh. Ỷopqt -Lan xẹrbux t đckkw ếghes n bêjtbr n ngưevju ờhhqx i kia, lạrmfd nh lùisxh ng nójqen i:
– Cao nhâcdym n làzrvy ai? Xin mờhhqx i vàzrvy o xơtzsm i nưevju ớqzxe c.
Ngưevju ờhhqx i kia cưevju ờhhqx i khìckkw , rồumzl i theo Ỷopqt -Lan vàzrvy o trong. Y khômthb ng khákdti ch sákdti o, ngồumzl i ngay xuốbsyi ng ghếghes . Ỷopqt -Lan rójqen t nưevju ớqzxe c vàzrvy o chung, trao cho ngưevju ờhhqx i ấrbux y. Trong khi trao, nàzrvy ng vậkfra n nộnyon i lựounj c ra đckkw ầfzhz u ngójqen n tay. Ngưevju ờhhqx i kia tiếghes p cákdti i chung, bịkfha nộnyon i lựounj c củkfha a Ỷopqt -Lan tấrbux n cômthb ng. Y cũevju ng vậkfra n nộnyon i lựounj c chốbsyi ng trảtxdm , hai kìckkw nh lựounj c gặpkpr p nhau khiếghes n nưevju ớqzxe c trong chung bắifsb n vọhaxx t lêjtbr n cao. Ngưevju ờhhqx i kia phấrbux t tay mộnyon t cákdti i, nưevju ớqzxe c bắifsb n vàzrvy o ngưevju ờhhqx i mẹrbux con Thúwvur y-Hoàzrvy ng, Thúwvur y-Phưevju ợjuhl ng đckkw ứraqp ng sau. Hai ngưevju ờhhqx i ákdti i lêjtbr n mộnyon t tiếghes ng rồumzl i ngãjuhl ngồumzl i xuốbsyi ng.
Ỷopqt -Lan thấrbux y hơtzsm i nưevju ớqzxe c cójqen mùisxh i tanh tanh rấrbux t quen thuộnyon c, nàzrvy ng đckkw ộnyon chừtxdm ng rằnpjl ng hai ngưevju ờhhqx i chỉckkw trúwvur ng đckkw ộnyon c mêjtbr man chứraqp khômthb ng đckkw ếghes n nỗsslj i nguy hiểdrzs m đckkw ếghes n tíonfr nh mệkndu nh. Nàzrvy ng cưevju ờhhqx i nhạrmfd t:
– Thìckkw ra tômthb n giákdti cũevju ng biếghes t dùisxh ng Chu-sa đckkw ộnyon c tốbsyi đckkw ấrbux y.
Ngưevju ờhhqx i ấrbux y lạrmfd nh lùisxh ng ngồumzl i bấrbux t đckkw ộnyon ng.
Ỷopqt -Lan hỏnpjl i:
– Xin quýgevn khákdti ch cho biếghes t cao danh, quýgevn tíonfr nh?
Ngưevju ờhhqx i kia mởcgcu khăgevn n trùisxh m đckkw ầfzhz u, thìckkw chíonfr nh làzrvy Đjtiv inh Kiếghes m-Thưevju ơtzsm ng, kẻexfa xưevju ng têjtbr n Trầfzhz n Tựounj -An đckkw ãjuhl dạrmfd y võisxh cômthb ng cho nàzrvy ng. Ỷopqt -Lan bậkfra t lêjtbr n tiếghes ng kêjtbr u:
– Sưevju phụmleo . Đjtiv ãjuhl hơtzsm n năgevn m nay khômthb ng đckkw ưevju ợjuhl c tin tứraqp c lãjuhl o nhâcdym n gia. Ngưevju ờhhqx i vẫxygb n mạrmfd nh chứraqp ?
– Phu nhâcdym n cójqen biếghes t ta làzrvy ai khômthb ng?
– Đjtiv ệkndu tửonfr biếghes t lãjuhl o nhâcdym n gia khômthb ng phảtxdm i làzrvy đckkw ạrmfd i hiệkndu p Trầfzhz n Tựounj -An. Sưevju phụmleo ơtzsm i, têjtbr n ngưevju ờhhqx i làzrvy Đjtiv inh Kiếghes m-Thưevju ơtzsm ng phảtxdm i khômthb ng? Theo đckkw ệkndu tửonfr biếghes t, thìckkw nhữqzxe ng kẻexfa cójqen bảtxdm n lĩfzhz nh ngang vớqzxe i ngưevju ờhhqx i, e Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t, Đjtiv ạrmfd i-Tốbsyi ng đckkw ếghes m trêjtbr n bàzrvy n tay. Tạrmfd i sao lãjuhl o nhâcdym n gia lạrmfd i phảtxdm i đckkw ộnyon i têjtbr n đckkw ạrmfd i hiệkndu p Tựounj -An? Đjtiv ệkndu tửonfr thựounj c khômthb ng hiểdrzs u nổvljq i.
– Bậkfra y nàzrvy o. Ta chíonfr nh làzrvy Trầfzhz n Tựounj -An, đckkw ứraqp ng hàzrvy ng nhìckkw trong Đjtiv ạrmfd i-Việkndu t ngũevju long, sau gãjuhl thầfzhz y chùisxh a Minh-Khômthb ng. Đjtiv úwvur ng ra ta đckkw ứraqp ng đckkw ầfzhz u ngũevju -long đckkw ấrbux y chứraqp . Nhưevju ng vìckkw gãjuhl Minh-Khômthb ng làzrvy thầfzhz y chùisxh a, làzrvy sưevju huynh củkfha a gãjuhl Lýgevn Cômthb ng-Uẩsslj n nêjtbr n ta phảtxdm i đckkw ứraqp ng sau gãjuhl . Còkfra n thựounj c ra bảtxdm n lĩfzhz nh củkfha a ta hơtzsm n y nhiềckkw u. Tạrmfd i sao phu nhâcdym n lạrmfd i bảtxdm o ta làzrvy Đjtiv inh Kiếghes m-Thưevju ơtzsm ng?
Mặpkpr t lãjuhl o trởcgcu thàzrvy nh lầfzhz m lìckkw :
– Đjtiv inh Kiếghes m-Thưevju ơtzsm ng hiệkndu n giờhhqx vẫxygb n còkfra n sốbsyi ng. Y ẩsslj n ởcgcu trong phủkfha đckkw ệkndu củkfha a tểdrzs -tưevju ớqzxe ng Dưevju ơtzsm ng Đjtiv ạrmfd o-Gia. Từtxdm hômthb m Dưevju ơtzsm ng Đjtiv ạrmfd o-Gia bịkfha cákdti ch chứraqp c, khômthb ng rõisxh y đckkw i đckkw âcdym u mấrbux t.
Lòkfra ng Ỷopqt -Lan đckkw ầfzhz y nghi hoặpkpr c. Khômthb ng biếghes t nàzrvy ng tin lãjuhl o hay tin vua bàzrvy Bìckkw nh-Dưevju ơtzsm ng? Nàzrvy ng hỏnpjl i lạrmfd i:
– Sưevju phụmleo , cójqen mộnyon t đckkw êjtbr m đckkw ệkndu tửonfr trởcgcu lạrmfd i con đckkw òkfra tìckkw m sưevju phụmleo , thìckkw thấrbux y sưevju -mẫxygb u cùisxh ng hai đckkw òkfra phu chếghes t cong queo, miệkndu ng bịkfha nhéhzyq t thịkfha t chójqen . Sau đckkw ấrbux y đckkw ệkndu tửonfr bịkfha bắifsb t giam, thàzrvy nh ra khômthb ng trởcgcu lạrmfd i đckkw ưevju ợjuhl c. Cójqen đckkw úwvur ng sưevju mẫxygb u bịkfha Mộnyon c-Tồumzl n hòkfra a thưevju ợjuhl ng sákdti t hạrmfd i khômthb ng?
– Đjtiv úwvur ng thếghes . Hômthb m ấrbux y ta đckkw i tìckkw m phu-nhâcdym n ởcgcu nhàzrvy Lýgevn Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t. Khi trởcgcu vềckkw , thìckkw thấrbux y vợjuhl ta bịkfha têjtbr n Mộnyon c-Tồumzl n Vọhaxx ng-Thêjtbr hòkfra a thưevju ợjuhl ng sákdti t hạrmfd i. Ta đckkw ịkfha nh giếghes t y đckkw ểdrzs trảtxdm thùisxh cho hiềckkw n thêjtbr . Sau hơtzsm n trăgevn m hiệkndu p, y bịkfha lạrmfd c bạrmfd i bỏnpjl chạrmfd y. Ta đckkw uổvljq i y cho tớqzxe i Thanh-hójqen a thìckkw mấrbux t tíonfr ch. Khi ta trởcgcu vềckkw Thăgevn ng-long thìckkw ngưevju ờhhqx i ta chômthb n sưevju mẫxygb u rồumzl i. Từtxdm hômthb m mấrbux t sưevju mẫxygb u, ta nhưevju ngưevju ờhhqx i hójqen a đckkw iêjtbr n, ta đckkw i tìckkw m phu nhâcdym n. Mãjuhl i hômthb m nay mớqzxe i thấrbux y.
Ỷopqt -Lan hỏnpjl i khéhzyq o:
– Đjtiv ệkndu tửonfr nghe sưevju phụmleo chếghes ra Cổvljq -loa tâcdym m phákdti p, rồumzl i truyềckkw n cho sưevju huynh Lýgevn Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t. Cớqzxe sao sưevju phụmleo bắifsb t đckkw ệkndu tửonfr phảtxdm i đckkw ákdti nh cắifsb p tâcdym m phákdti p nàzrvy y cho sưevju phụmleo ?
– Hừtxdm ! Phu-nhâcdym n đckkw âcdym u biếghes t rằnpjl ng ta giàzrvy rồumzl i nêjtbr n quêjtbr n mấrbux t tâcdym m phákdti p đckkw ójqen . Nhưevju ng khômthb ng lẽkfha ta làzrvy thákdti i sưevju phụmleo , màzrvy lạrmfd i đckkw i hỏnpjl i y? Ừfiez , sau khi mi rờhhqx i ta, khômthb ng cójqen thuốbsyi c giảtxdm i, màzrvy phu nhâcdym n sốbsyi ng đckkw ưevju ợjuhl c kểdrzs cũevju ng lạrmfd . Cójqen phảtxdm i thằnpjl ng lỏnpjl i Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t đckkw em thuốbsyi c giảtxdm i cho phu nhâcdym n khômthb ng?
– Quảtxdm đckkw úwvur ng nhưevju sưevju phụmleo đckkw oákdti n. Sưevju huynh Thưevju ờhhqx ng-Kiệkndu t đckkw ãjuhl cho đckkw ệkndu tửonfr thuốbsyi c giảtxdm i. Sau nàzrvy y U-bon vưevju ơtzsm ng Lêjtbr Văgevn n vớqzxe i phòkfra -mãjuhl Thâcdym n Thiệkndu u-Thákdti i còkfra n dùisxh ng thầfzhz n cômthb ng trịkfha tuyệkndu t nọhaxx c Chu-sa huyềckkw n-âcdym m cho đckkw ệkndu tửonfr nữqzxe a.
– Vìckkw vậkfra y phu nhâcdym n mớqzxe i trốbsyi n khômthb ng gặpkpr p ta, khiếghes n ta phảtxdm i đckkw i tìckkw m phu nhâcdym n. Cójqen đckkw úwvur ng vậkfra y khômthb ng?
– Khômthb ng phảtxdm i thếghes . Nhưevju ng sưevju phụmleo ơtzsm i, Chu-sa huyềckkw n-âcdym m chưevju ởcgcu ng làzrvy chưevju ởcgcu ng tàzrvy mômthb n. Bấrbux t cứraqp ngưevju ờhhqx i trong chíonfr nh phákdti i, hay tàzrvy phákdti i đckkw ềckkw u muốbsyi n tru diệkndu t. Sưevju phụmleo nêjtbr n bỏnpjl đckkw i, đckkw ừtxdm ng luyệkndu n nữqzxe a.
– Tàzrvy mômthb n! Thếghes nàzrvy o làzrvy tàzrvy mômthb n? Võisxh cômthb ng làzrvy gìckkw ? Làzrvy dùisxh ng hếghes t khảtxdm năgevn ng đckkw ểdrzs chéhzyq m giếghes t nhau. Vìckkw vậkfra y cójqen ngưevju ờhhqx i dùisxh ng đckkw ao, cójqen ngưevju ờhhqx i dùisxh ng kiếghes m, cójqen ngưevju ờhhqx i dùisxh ng ákdti m khíonfr . Nay ta dùisxh ng thuốbsyi c đckkw ểdrzs đckkw ákdti nh đckkw ịkfha ch thìckkw cũevju ng thếghes . Cákdti i bọhaxx n hèkezu n hạrmfd đckkw ákdti nh khômthb ng lạrmfd i thìckkw kêjtbr u ầfzhz m lêjtbr n làzrvy tàzrvy mômthb n. Ta hỏnpjl i phu nhâcdym n câcdym u nàzrvy y nhéhzyq : nếghes u phu nhâcdym n khômthb ng dùisxh ng Huyềckkw n-âcdym m nộnyon i lựounj c, thìckkw sao cójqen thểdrzs bắifsb t têjtbr n Đjtiv oàzrvy n Quang-Minh, con Minh-Can khai ra sựounj thựounj c trong dinh Trung-nghĩfzhz a? Nếghes u khômthb ng dùisxh ng võisxh cômthb ng Chu-sa thìckkw sao cójqen thểdrzs thắifsb ng têjtbr n Trịkfha nh Quang-Thạrmfd ch?
Ỷopqt -Lan vẫxygb n chưevju a chịkfha u thua:
– Trưevju ớqzxe c đckkw âcdym y chíonfr nh sưevju phụmleo chếghes ra phưevju ơtzsm ng phákdti p phảtxdm n Chu-sa chưevju ởcgcu ng. Chíonfr nh phưevju ơtzsm ng phákdti p nàzrvy y đckkw ãjuhl đckkw ákdti nh bạrmfd i cákdti c trưevju ởcgcu ng lãjuhl o bang Nhậkfra t-Hồumzl . Rồumzl i cũevju ng chíonfr nh sưevju huynh Thômthb ng-Mai kịkfha ch đckkw ấrbux u vớqzxe i Nhậkfra t-Hồumzl lãjuhl o nhâcdym n, đckkw i đckkw ếghes n chỗsslj cảtxdm hai cùisxh ng chếghes t. Nhưevju ng sưevju huynh Thômthb ng-Mai may mắifsb n đckkw ưevju ợjuhl c lãjuhl o sưevju Phan Nam cứraqp u thoákdti t. Thếghes màzrvy nay sưevju phụmleo lạrmfd i luyệkndu n đckkw ộnyon c chưevju ởcgcu ng đckkw ójqen củkfha a Nhậkfra t-Hồumzl .
Bỗsslj ng cójqen tiếghes ng thanh la, tiếghes ng quákdti t thákdti o, rồumzl i cójqen nhiềckkw u tiếghes ng châcdym n ngưevju ờhhqx i chạrmfd y rầfzhz m rậkfra p, cùisxh ng tiếghes ng thịkfha -vệkndu :
– Gian tếghes ! Gian tếghes !
Kiếghes m-Thưevju ơtzsm ng phójqen ng mìckkw nh qua cửonfr a sổvljq mấrbux t tíonfr ch.
Lậkfra p tứraqp c mộnyon t đckkw ộnyon i nữqzxe binh gưevju ơtzsm m đckkw ao sákdti ng choang, do mộnyon t thiếghes u nữqzxe cầfzhz m đckkw ầfzhz u chạrmfd y đckkw ếghes n. Ỷopqt -Lan nhậkfra n ra thiếghes u nữqzxe đckkw ójqen làzrvy cômthb ng chúwvur a Thiêjtbr n-Ninh. Cômthb ng chúwvur a cung tay hàzrvy nh lễqukn vớqzxe i nàzrvy ng, rồumzl i hỏnpjl i:
– Phu-nhâcdym n cójqen sao khômthb ng? Gian tếghes đckkw âcdym u rồumzl i?
Ỷopqt -Lan nắifsb m tay Thiêjtbr n-Ninh:
– Cảtxdm m ơtzsm n Thiêjtbr n-Ninh, cômthb khômthb ng sao cảtxdm . Gian tếghes đckkw ấrbux u chưevju ởcgcu ng vớqzxe i cômthb , bấrbux t phâcdym n thắifsb ng bạrmfd i. Sau thấrbux y đckkw ộnyon ng, y bỏnpjl chạrmfd y. Chỉckkw cójqen Thúwvur y-Hoàzrvy ng, vớqzxe i Thúwvur y-Phưevju ợjuhl ng bịkfha trúwvur ng đckkw ộnyon c nhưevju ng khômthb ng sao.
Nàzrvy ng dắifsb t Thiêjtbr n-Ninh vàzrvy o cung Ỷopqt -Lan, trong khi đckkw ộnyon i nữqzxe binh dàzrvy n ra mau chójqen ng bao vâcdym y lấrbux y xung quanh. Ỷopqt -Lan dùisxh ng phưevju ơtzsm ng phákdti p húwvur t đckkw ộnyon c củkfha a Đjtiv inh Kiếghes m-Thưevju ơtzsm ng dạrmfd y, nàzrvy ng xoa trêjtbr n mặpkpr t hai ngưevju ờhhqx i, mỗsslj i ngưevju ờhhqx i mộnyon t cákdti i, lậkfra p tứraqp c mẹrbux con Thúwvur y-Hoàzrvy ng, Thúwvur y-Phưevju ợjuhl ng tỉckkw nh ngay.
Thiêjtbr n-Ninh hỏnpjl i:
– Phu nhâcdym n! Gian tếghes làzrvy loạrmfd i ngưevju ờhhqx i nàzrvy o vậkfra y? Y đckkw ịkfha nh làzrvy m gìckkw ?
Ỷopqt -Lan lắifsb c đckkw ầfzhz u:
– Cômthb thựounj c khômthb ng rõisxh ýgevn đckkw ồumzl củkfha a y. Y làzrvy mộnyon t lãjuhl o giàzrvy tuổvljq i trêjtbr n bẩsslj y mưevju ơtzsm i. Võisxh cômthb ng củkfha a y làzrvy võisxh cômthb ng Đjtiv ômthb ng-a, nhưevju ng nộnyon i lựounj c lạrmfd i làzrvy nộnyon i lựounj c Hồumzl ng-thiếghes t.
Từtxdm ngàzrvy y nhậkfra p cung, Ỷopqt -Lan rấrbux t thâcdym n vớqzxe i ba bàzrvy phi, sinh mẫxygb u củkfha a cômthb ng chúwvur a Thiêjtbr n-Thàzrvy nh, Đjtiv ộnyon ng-Thiêjtbr n vàzrvy Thiêjtbr n-Ninh. So vai vếghes thìckkw cákdti i tưevju ớqzxe c phu nhâcdym n củkfha a nàzrvy ng thấrbux p hơtzsm n tưevju ớqzxe c phi củkfha a ba bàzrvy . Vềckkw tuổvljq i tákdti c, cákdti c bàzrvy đckkw ákdti ng tuổvljq i mẹrbux nàzrvy ng, nêjtbr n nàzrvy ng khômthb ng dákdti m ỷevsj đckkw ưevju ợjuhl c sủkfha ng ákdti i màzrvy lêjtbr n mặpkpr t. Trákdti i lạrmfd i, nàzrvy ng rấrbux t lễqukn phéhzyq p, nhũevju n nhặpkpr n vớqzxe i cákdti c bàzrvy . Nêjtbr n cákdti c bàzrvy cựounj c kỳqkdg yêjtbr u quýgevn nàzrvy ng.
Riêjtbr ng Thiêjtbr n-Ninh, vìckkw làzrvy đckkw ệkndu tửonfr cômthb ng chúwvur a Bảtxdm o-Hòkfra a, võisxh cômthb ng nàzrvy ng cao thâcdym m vômthb cùisxh ng, nàzrvy ng lạrmfd i uyêjtbr n thâcdym m Nho họhaxx c, rấrbux t giỏnpjl i vềckkw tổvljq chứraqp c canh nômthb ng, tiềckkw n tệkndu , thuếghes mákdti . Nàzrvy ng đckkw ãjuhl đckkw ưevju ợjuhl c triềckkw u đckkw ìckkw nh trao cho nhiệkndu m vụmleo kiểdrzs m soákdti t việkndu c thi hàzrvy nh cảtxdm i cákdti ch canh nômthb ng, binh lưevju ơtzsm ng. Khi vừtxdm a gặpkpr p nhau lầfzhz n đckkw ầfzhz u, Ỷopqt -Lan vớqzxe i nàzrvy ng thâcdym n nhau ngay. Hai ngưevju ờhhqx i thưevju ờhhqx ng bàzrvy n quốbsyi c sựounj vớqzxe i nhau. Tuy vai vếghes Ỷopqt -Lan ngang vớqzxe i mẹrbux Thiêjtbr n-Ninh; Thiêjtbr n-Ninh gọhaxx i nàzrvy ng làzrvy phu nhâcdym n, xưevju ng con, Ỷopqt -Lan xưevju ng cômthb vớqzxe i nàzrvy ng. Nhưevju ng hai ngưevju ờhhqx i nhưevju cặpkpr p bạrmfd n thâcdym n thiếghes t vômthb cùisxh ng. Ỷopqt -Lan xin vớqzxe i nhàzrvy vua cho nàzrvy ng thu nhậkfra n tiểdrzs u thưevju con cákdti c quan, luyệkndu n tậkfra p thàzrvy nh đckkw ộnyon i nữqzxe binh, hầfzhz u bảtxdm o vệkndu cho Hoàzrvy ng-thàzrvy nh. Nhàzrvy vua đckkw ồumzl ng ýgevn ngay. Chỉckkw trong vòkfra ng nửonfr a năgevn m đckkw ộnyon i nữqzxe binh đckkw ảtxdm cójqen khảtxdm năgevn ng chiếghes n đckkw ấrbux u nhưevju mộnyon t đckkw ạrmfd o binh. Ỷopqt -Lan lấrbux y têjtbr n nữqzxe tưevju ớqzxe ng võisxh cômthb ng cựounj c cao thờhhqx i vua Trưevju ng têjtbr n Trầfzhz n Năgevn ng tưevju ớqzxe c phong cômthb ng chúwvur a Gia-Hưevju ng đckkw ặpkpr t cho đckkw ạrmfd o binh nàzrvy y.
Ghi chúwvur ,
Sau nàzrvy y khi Quákdti ch Quỳqkdg , Triệkndu u Tiếghes t đckkw em đckkw ạrmfd i binh sang đckkw ákdti nh, cômthb ng chúwvur a Thiêjtbr n-Ninh đckkw ưevju ợjuhl c chỉckkw đckkw ịkfha nh trấrbux n thủkfha phòkfra ng tuyếghes n bảtxdm o vệkndu vòkfra ng đckkw ai Thăgevn ng-long. Quâcdym n Tốbsyi ng phákdti vỡdduj chiếghes n lũevju y Nhưevju -nguyệkndu t, nhưevju nưevju ớqzxe c vỡdduj bờhhqx , tiếghes n tớqzxe i rừtxdm ng tre cákdti ch Thăgevn ng-long cójqen 25 câcdym y-sốbsyi . Cômthb ng-chúwvur a Thiêjtbr n-Ninh dùisxh ng đckkw ạrmfd o binh Yêjtbr n-lãjuhl ng tửonfr chiếghes n, đckkw ákdti nh bậkfra t quâcdym n Tốbsyi ng lui vềckkw Nhưevju -nguyệkndu t.
Gia phảtxdm cũevju ng nhưevju từtxdm đckkw ưevju ờhhqx ng củkfha a con chákdti u họhaxx Lýgevn tạrmfd i Bắifsb c Cao cójqen đckkw ômthb i câcdym u đckkw ốbsyi i:
Thậkfra p bákdti t anh hùisxh ng giai Phùisxh -đckkw ổvljq ng,
Tam thiêjtbr n nữqzxe kiệkndu t tỷevsj Mêjtbr -linh.
Nghĩfzhz a làzrvy 18 anh hùisxh ng đckkw ềckkw u cójqen thểdrzs víonfr vớqzxe i Phùisxh -đckkw ổvljq ng Thiêjtbr n-vưevju ơtzsm ng, ba nghìckkw n nữqzxe kiệkndu t cójqen thểdrzs sákdti nh vớqzxe i cákdti c anh hùisxh ng thờhhqx i vua Trưevju ng.
Sau khi tuẫxygb n quốbsyi c, Cômthb ng-chúwvur a rấrbux t thiêjtbr ng. Hiệkndu n đckkw ềckkw n thờhhqx Cômthb ng-chúwvur a tạrmfd i Thịkfha -cầfzhz u, lỵlxdl sởcgcu củkfha a tỉckkw nh Bắifsb c-ninh, hằnpjl ng năgevn m vàzrvy o đckkw ầfzhz u xuâcdym n, cójqen hằnpjl ng mấrbux y trăgevn m ngưevju ờhhqx i tớqzxe i vay tiềckkw n Bàzrvy Chúwvur a-kho.
– Bâ
– Tâ
Thư
Nhà
– Á
– Tâ
Triề
Thư
– Nă
Triề
Tiế
– Nhá
Thư
– Nhá
Thư
– Nhá
Nhà
-– Khanh hã
Lễ
– Thầ
Nhà
– Thiế
– Đ
Ghi chú
(1) Xin xem Cẩ
Tể
– Xin Thiế
– Tuâ
... Kị
Ghi chú
(2) Đ
Tể
– Tì
Nhà
– Thá
– Tâ
Nhà
– Biể
Thâ
– Trong khi đ
Ô
– Mộ
Quá
– Hồ
– Việ
Thiệ
Thiệ
– Quả
Thiệ
– Vua Thá
Thiệ
– Sau khi Trí
Ô
– Đ
Ô
– Việ
Ghi chú
Giai đ
Thiệ
– Bấ
Nhà
– Xin biể
Ghi chú
Xé
Như
– Tuâ
Thiệ
Đ
– Trẫ
Khắ
Thiệ
– Khi tớ
Lụ
Ghi chú
Vụ
... Sằ
Thiệ
– Hai vị
Nhà
Ban nhạ
Về
- Bâ
Nhà
– Ỷ
– Ư
– Em cứ
– Hồ
– À
– Đ
Nhà
– Cá
– Anh cho bố
– Anh đ
– Ai vậ
– Cá
Ỷ
Nà
– Em đ
Nhà
– Có
Nhà
– Em chư
– Sao vậ
– Theo luậ
Ỷ
– Anh bả
– Anh sẽ
Mư
Triề
Sứ
Đ
– Hiệ
Mọ
Thế
– Trâ
Con trâ
Nhà
Đ
Khi sứ
– Mì
Quá
– Thô
Ỷ
– Thô
Đ
Ghi chú
Chỗ
Chỗ
Xã
Vì
Hô
Ỷ
Nà
– Nhấ
Nà
– Ngư
Nó
– Cao nhâ
Ngư
Ỷ
– Thì
Ngư
Ỷ
– Xin quý
Ngư
– Sư
– Phu nhâ
– Đ
– Bậ
Mặ
– Đ
Lò
– Sư
– Đ
Ỷ
– Đ
– Hừ
– Quả
– Vì
– Khô
– Tà
Ỷ
– Trư
Bỗ
– Gian tế
Kiế
Lậ
– Phu-nhâ
Ỷ
– Cả
Nà
Thiê
– Phu nhâ
Ỷ
– Cô
Từ
Riê
Ghi chú
Sau nà
Gia phả
Thậ
Tam thiê
Nghĩ
Sau khi tuẫ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
