Lịvfth ch-sửweeb tiểrmbk u thuyếtulz t
Yêtvzt n-tửweeb cưauhx -sĩcoix Trầsupc n Đwgiz ạimoo i-Sỹvjnx
3 quyểrmbk n - 30 hồtvzt i -1120 trang
ANH HÙpkjy NG TIÊfelb U SƠpkjy N
Lịvfth ch sửweeb tiểrmbk u thuyếtulz t
Yêtvzt n-tửweeb cưauhx -sĩcoix Trầsupc n Đwgiz ạimoo i-Sỹvjnx
Chúadja thíqdbj ch củinbw a Thưauhx Việvfth n
Hưauhx ớbggu ng dẫdtua n đwehl ộhsgm c giảtnmo đwehl ọdelz c cáwehl c táwehl c phẩqdbj m củinbw a Yêtvzt n-tửweeb cưauhx -sĩcoix Trầsupc n Đwgiz ạimoo i-Sỹvjnx
Cáwehl c bộhsgm lịvfth ch sửweeb tiểrmbk u thuyếtulz t củinbw a Yêtvzt n-tửweeb cưauhx sĩcoix đwehl ưauhx ợvfth c chia ra làulgt m năbwcn m thờqodn i đwehl ạimoo i:
1. Thờqodn i đwehl ạimoo i Lĩcoix nh-Nam (39-43 sau Tâpklh y-lịvfth ch)
Thuậmtie t cuộhsgm c khởxqwm i nghĩcoix a củinbw a vua Trưauhx ng cùjguc ng 162 anh hùjguc ng, lậmtie p thàulgt nh triềycsj u đwehl ạimoo i Lĩcoix nh-Nam. Thờqodn i đwehl ạimoo i nàulgt y chia làulgt m ba giai đwehl oạimoo n.
Giai đwehl oạimoo n 1. Anh-hùjguc ng Lĩcoix nh-Nam
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n sửweeb
Hìdprb nh thàulgt nh tinh thầsupc n, tứjguc c chủinbw đwehl ạimoo o củinbw a ngưauhx ờqodn i Việvfth t sau mộhsgm t thờqodn i gian dàulgt i bịvfth Bắmtie c thuộhsgm c, hai bàulgt Trưauhx ng cùjguc ng cáwehl c anh hùjguc ng chuẩqdbj n bịvfth cuộhsgm c khởxqwm i nghĩcoix a, 4 quyểrmbk n, mang têtvzt n Anh-hùjguc ng Lĩcoix nh-Nam. Gồtvzt m 40 hồtvzt i, mỗnryc i quyểrmbk n 10 hồtvzt i. Ôsosz n lạimoo i tíqdbj ch xưauhx a: Thuậmtie t lạimoo i sựzemt tíqdbj ch tháwehl nh Giómfpd ng. Cuộhsgm c chiếtulz n giữzrgv a vua An-Dưauhx ơhbth ng vàulgt Triệvfth u Đwgiz àulgt , tíqdbj ch nẫdtua y nỏunko thầsupc n. Sựzemt tíqdbj ch tháwehl nh Tảtnmo n, tháwehl nh Chèjgss m
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n văbwcn n hoáwehl
Cáwehl ch làulgt m áwehl m cáwehl , luộhsgm c gàulgt . Sựzemt nghiệvfth p âpklh m nhạimoo c củinbw a Trưauhx ơhbth ng Chi. Cáwehl ch chữzrgv a bệvfth nh suyễvssd n, cảtnmo m, cúadja m bằkjwl ng dưauhx ợvfth c họdelz c.
Giai đwehl oạimoo n 2. Đwgiz ộhsgm ng-đwehl ìdprb nh hồtvzt ngoạimoo i sửweeb
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n sửweeb
Nốpklh i tiếtulz p giai đwehl oạimoo n 1, Anh-hùjguc ng Lĩcoix nh-Nam cómfpd hai khuynh hưauhx ớbggu ng. Mộhsgm t khuynh hưauhx ớbggu ng chủinbw chiếtulz n, muốpklh n khởxqwm i nghĩcoix a quéauhx t giặsupc c Háwehl n khỏunko i đwehl ấcocf t nưauhx ớbggu c gồtvzt m hai bàulgt Trưauhx ng vàulgt ôbfnn ng Đwgiz ặsupc ng Thi Sáwehl ch. Mộhsgm t khuynh hưauhx ơhbth ng muốpklh n hòkrqh a giảtnmo i, hợvfth p táwehl c vớbggu i Háwehl n, gồtvzt m Trầsupc n Tựzemt Sơhbth n, Đwgiz àulgt o Kỳytmp , Hoàulgt ng Thiềycsj u Hoa, giúadja p Háwehl n đwehl áwehl nh Thụadja c, rồtvzt i xin đwehl ưauhx ợvfth c trảtnmo đwehl ộhsgm c lậmtie p. Khuynh hưauhx ớbggu ng chủinbw hòkrqh a thắmtie ng thếtulz . Anh-hùjguc ng Lĩcoix nh-Nam kéauhx o quâpklh n giúadja p Háwehl n diệvfth t Thụadja c. Thụadja c sắmtie p bịvfth diệvfth t thìdprb Háwehl n trởxqwm mặsupc t bắmtie t giam thủinbw lĩcoix nh ngưauhx ờqodn i Việvfth t. Anh-hùjguc ng Lĩcoix nh-Nam bèjgss n hợvfth p táwehl c vớbggu i Thụadja c, đwehl áwehl nh chiếtulz m Trung-quốpklh c, chia ba thiêtvzt n hạimoo thàulgt nh thếtulz châpklh n vạimoo c Háwehl n, Thụadja c, Lĩcoix nh-Nam. Lãcmcq nh thổttuv Lĩcoix nh-Nam Bắmtie c tớbggu i hồtvzt Đwgiz ộhsgm ng-đwehl ìdprb nh. Giai đwehl oạimoo n nàulgt y gồtvzt m 3 quyểrmbk n, 30 hồtvzt i từnbil hồtvzt i 41 tớbggu i hồtvzt i 70, mang têtvzt n Đwgiz ộhsgm ng-đwehl ìdprb nh hồtvzt ngoạimoo i sửweeb .
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n văbwcn n hoáwehl
Nghệvfth thuậmtie t làulgt m chảtnmo cáwehl , nghệvfth thuậmtie t làulgt m thuốpklh c Làulgt o.
Giai đwehl oạimoo n 3. Cẩqdbj m-khêtvzt di hậmtie n
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n sửweeb
Anh-hùjguc ng Lĩcoix nh-Nam khởxqwm i nghĩcoix a thàulgt nh côbfnn ng, tôbfnn n Trưauhx ng Trắmtie c lêtvzt n làulgt m vua. Vua Trưauhx ng cùjguc ng chưauhx vịvfth anh hùjguc ng kiếtulz n tạimoo o thàulgt nh triềycsj u đwehl ạimoo i Lĩcoix nh-Nam. Triềycsj u đwehl ìdprb nh Đwgiz ôbfnn ng Háwehl n Mãcmcq Việvfth n, Lưauhx u Long, Đwgiz oàulgt n Chíqdbj thốpklh ng lĩcoix nh 14 đwehl ạimoo i tưauhx ớbggu ng, đwehl em quâpklh n nghiêtvzt ng nưauhx ớbggu c quyếtulz t diệvfth t Lĩcoix nh-Nam. Cuộhsgm c ra quâpklh n từnbil tháwehl ng 7 năbwcn m 39 sau Tâpklh y-lịvfth ch. Cuộhsgm c kháwehl ng chiếtulz n vĩcoix đwehl ạimoo i kéauhx o dàulgt i đwehl ếtulz n tháwehl ng 2 năbwcn m 43. Tổttuv ng cộhsgm ng 43 tháwehl ng. Cuốpklh i cùjguc ng vìdprb dâpklh n Lĩcoix nh-Nam íqdbj t, bịvfth Háwehl n dùjguc ng sốpklh đwehl ôbfnn ng đwehl èjgss bẹpkjy p, vua Trưauhx ng bịvfth nộhsgm i phảtnmo n, tuẫdtua n quốpklh c tạimoo i Cẩqdbj m-khêtvzt . Giai đwehl oạimoo n nàulgt y gồtvzt m 4 quyểrmbk n, 40 hồtvzt i từnbil hồtvzt i 61 tớbggu i hồtvzt i 100, mang têtvzt n Cẩqdbj m-khêtvzt di hậmtie n.
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n văbwcn n hoáwehl
Rấcocf t phong phúadja : ngưauhx ờqodn i Việvfth t cómfpd văbwcn n tựzemt làulgt chữzrgv Khoa-đwehl ẩqdbj u. Biếtulz t đwehl úadja c trốpklh ng đwehl ồtvzt ng. Biếtulz t làulgt m lịvfth ch khôbfnn ng kháwehl c vớbggu i lịvfth ch hiệvfth n đwehl ạimoo i (2001) làulgt m bao. Triềycsj u đwehl ìdprb nh soạimoo n luậmtie t, soạimoo n cáwehl c sáwehl ch sửweeb .
Lờqodn i khuyêtvzt n củinbw a việvfth n Pháwehl p-Ákbyg :
Quýrvsg đwehl ộhsgm c giảtnmo nêtvzt n đwehl ọdelz c theo thứjguc tựzemt :
Anh-hùjguc ng Lĩcoix nh-Nam, Đwgiz ộhsgm ng-đwehl ìdprb nh hồtvzt ngoạimoo i sửweeb , Cẩqdbj m-khêtvzt di hậmtie n. Cómfpd nhưauhx vậmtie y mớbggu i thấcocf u hiểrmbk u hếtulz t chi tiếtulz t vềycsj thờqodn i đwehl ạimoo i nàulgt y.
2.Thờqodn i đwehl ạimoo i Tiêtvzt u-sơhbth n (1010-1225)
Thuậmtie t giai đwehl oạimoo n thịvfth nh trịvfth bậmtie c nhấcocf t củinbw a tộhsgm c Việvfth t. Tiêtvzt u-sơhbth n làulgt têtvzt n ngọdelz n núadja i nhỏunko , nơhbth i kếtulz t pháwehl t ngôbfnn i mộhsgm củinbw a tổttuv tiêtvzt n họdelz Lýrvsg , do đwehl ómfpd Lýrvsg Côbfnn ng-Uẩqdbj n đwehl ưauhx ợvfth c lêtvzt n ngôbfnn i vua. Tiêtvzt u-sơhbth n cũmfpd ng làulgt têtvzt n ngôbfnn i chùjguc a màulgt thủinbw a thơhbth ấcocf u, vua Lýrvsg Tháwehl i-tổttuv đwehl ãcmcq tu họdelz c. Vìdprb vậmtie y cổttuv văbwcn n họdelz c còkrqh n gọdelz i thờqodn i gian triềycsj u Lýrvsg cai trịvfth làulgt thờqodn i đwehl ạimoo i Tiêtvzt u-sơhbth n. Thờqodn i đwehl ạimoo i Tiêtvzt u-sơhbth n làulgt thờqodn i đwehl ạimoo i thịvfth nh trịvfth củinbw a tộhsgm c Việvfth t: Nam bìdprb nh Chiêtvzt m mởxqwm mang bờqodn cõuulu i. Bắmtie c đwehl áwehl nh Tốpklh ng.
Thờqodn i đwehl ạimoo i nàulgt y chia làulgt m 5 giai đwehl oạimoo n chíqdbj nh:
Giai đwehl oạimoo n 1. Anh hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n sửweeb
Thuậmtie t, bằkjwl ng cáwehl ch nàulgt o màulgt cáwehl c Thiềycsj n-sưauhx đwehl ãcmcq giáwehl o huấcocf n, rồtvzt i đwehl ưauhx a mộhsgm t đwehl ệvfth tửweeb têtvzt n Lýrvsg Côbfnn ng-Uẩqdbj n lêtvzt n làulgt m vua, tứjguc c vua Lýrvsg Tháwehl i-tổttuv . Hàulgt o kiệvfth t hồtvzt i đwehl ómfpd làulgt m cáwehl ch nàulgt o đwehl ểrmbk cómfpd thểrmbk giảtnmo ng hòkrqh a nhữzrgv ng tranh chấcocf p quyềycsj n lựzemt c trong nưauhx ớbggu c. Nhữzrgv ng ngưauhx ờqodn i nàulgt y làulgt Anh-hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n. Mặsupc c dùjguc phíqdbj a Bắmtie c, Tốpklh ng luôbfnn n tìdprb m cáwehl ch tạimoo o ra nhửweeb ng mâpklh u thuẫdtua n trong nộhsgm i bộhsgm Đwgiz ạimoo i-Việvfth t. Giai đwehl oạimoo n nàulgt y gồtvzt m 3 quyểrmbk n, 30 hồtvzt i, từnbil hồtvzt i 1 đwehl ếtulz n hồtvzt i 30, mang têtvzt n Anh-hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n. Anh-hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n thiếtulz t lậmtie p kếtulz hoạimoo ch đwehl òkrqh i lạimoo i lãcmcq nh thổttuv tộhsgm c Việvfth t cũmfpd lêtvzt n tớbggu i hồtvzt Đwgiz ộhsgm ng-đwehl ìdprb nh. Quâpklh n Việvfth t vưauhx ợvfth t biêtvzt n đwehl áwehl nh Tốpklh ng lầsupc n thứjguc nhấcocf t, nhưauhx ng cómfpd tíqdbj nh cáwehl ch cụadja c bộhsgm . Đwgiz áwehl nh Chiêtvzt m lầsupc n thứjguc nhấcocf t (1020). Mưauhx ợvfth n lờqodn i cáwehl c nhâpklh n vậmtie t, táwehl c giảtnmo thuậmtie t lạimoo i cuộhsgm c khởxqwm i binh củinbw a bàulgt Triệvfth u, củinbw a Bốpklh -cáwehl i đwehl ạimoo i vưauhx ơhbth ng.
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n văbwcn n hoáwehl
Lịvfth ch sửweeb Thiềycsj n-tôbfnn ng Đwgiz ạimoo i-Việvfth t. Biệvfth n biệvfth t sựzemt kháwehl c nhau củinbw a Thiềycsj n-Hoa, Thiềycsj nViệvfth t. Thuậmtie t xuấcocf t hồtvzt n. Hàulgt nh trạimoo ng cáwehl c Thiềycsj n-sưauhx đwehl ắmtie c pháwehl p thàulgt nh Bồtvzt -táwehl t yêtvzt u nưauhx ớbggu c chủinbw trưauhx ơhbth ng đwehl em đwehl ạimoo o pháwehl p giúadja p dâpklh n tộhsgm c nhưauhx La Quýrvsg -An, Vôbfnn -Ngạimoo i, Bốpklh -Đwgiz ạimoo i, Sùjguc ng-Phạimoo m, Vạimoo n-Hạimoo nh, Minh-Khôbfnn ng. Giảtnmo i thíqdbj ch vềycsj Sấcocf m kýrvsg . Giảtnmo i thíqdbj ch thuậmtie t đwehl oáwehl n giảtnmo i mộhsgm ng. Phưauhx ơhbth ng cáwehl ch tếtulz thờqodn i Lýrvsg . Thậmtie p đwehl ạimoo i danh hoa, thậmtie p đwehl ạimoo i danh hồtvzt ng. Thuậmtie t nấcocf u búadja n riêtvzt u. Phưauhx ơhbth ng thuốpklh c kịvfth ch đwehl ộhsgm c dùjguc ng luyệvfth n Chu-sa ngũmfpd đwehl ộhsgm c chưauhx ởxqwm ng.
Giai đwehl oạimoo n 2. Thuậmtie n-thiêtvzt n di sửweeb .
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n sửweeb
Nốpklh i tiếtulz p giai đwehl oạimoo n 1. Lýrvsg Côbfnn ng-Uẩqdbj n lêtvzt n làulgt m vua lấcocf y hiệvfth u làulgt Thuậmtie n-thiêtvzt n. Thuậmtie n-thiêtvzt n hoàulgt ng đwehl ếtulz (sau khi băbwcn ng đwehl ưauhx ợvfth c tôbfnn n làulgt Tháwehl i-tổttuv , sửweeb gọdelz i làulgt vua Lýrvsg Tháwehl i-tổttuv ). Bộhsgm thứjguc nhìdprb củinbw a thờqodn i đwehl ạimoo i Tiêtvzt u-sơhbth n nàulgt y mang têtvzt n Thuậmtie n-thiêtvzt n di sửweeb , gồtvzt m 3 quyểrmbk n, 30 hồtvzt i, từnbil hồtvzt i thứjguc 31 đwehl ếtulz n hồtvzt i thứjguc 60. Cáwehl c Anh-hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n giúadja p Thuậmtie n-thiêtvzt n hoàulgt ng đwehl ếtulz chốpklh ng vớbggu i cuộhsgm c chiếtulz n tranh lạimoo nh củinbw a Tốpklh ng, tiêtvzt u diệvfth t mộhsgm t tôbfnn n giáwehl o ngoạimoo i nhậmtie p, đwehl ãcmcq gâpklh y ra nhữzrgv ng cuộhsgm c chéauhx m giếtulz t khủinbw ng khiếtulz p, nhấcocf t làulgt mưauhx u dâpklh ng nưauhx ớbggu c cho Tốpklh ng. Quâpklh n Việvfth t vưauhx ợvfth t biêtvzt n đwehl áwehl nh Tốpklh ng lầsupc n thứjguc nhìdprb . Anh-hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n liêtvzt n kếtulz t vớbggu i nhữzrgv ng nưauhx ớbggu c thuộhsgm c tộhsgm c Việvfth t cũmfpd : Xiêtvzt m, Đwgiz ạimoo i-lýrvsg , Lưauhx ỡsosz ng-quảtnmo ng... trong mưauhx u đwehl ồtvzt đwehl òkrqh i lạimoo i cốpklh thổttuv .
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n văbwcn n hoáwehl
Ýtnmo nghĩcoix a thậmtie p đwehl ạimoo i phong lan. Phong thủinbw y Thăbwcn ng-long. Cáwehl ch làulgt m chảtnmo cáwehl . Giảtnmo i thíqdbj ch Thậmtie p mụadja c ngưauhx u đwehl ồtvzt trong Thiềycsj n-tôbfnn ng. Lịvfth ch sửweeb Sex, Nga-sơhbth n khoáwehl i lạimoo c. Dùjguc ng phụadja nữzrgv trẻwehl làulgt m Câpklh y-thuốpklh c đwehl ểrmbk trưauhx ờqodn ng thọdelz . Hàulgt nh trạimoo ng Đwgiz àulgt o Hàulgt -Thanh, tổttuv sưauhx Háwehl t-nómfpd i hay Ca-trùjguc hay háwehl t Ảiakm -đwehl àulgt o.
Giai đwehl oạimoo n 3. Anh hùjguc ng Bắmtie c-cưauhx ơhbth ng
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n sửweeb
Nốpklh i tiếtulz p giai đwehl oạimoo n 2, gồtvzt m 4 quyểrmbk n, 40 hồtvzt i từnbil hồtvzt i thứjguc 61 đwehl ếtulz n hồtvzt i thứjguc 100, mang têtvzt n Anh-hùjguc ng Bắmtie c-cưauhx ơhbth ng. Bắmtie t đwehl ầsupc u đwehl i vàulgt o giai đwehl oạimoo n hùjguc ng tráwehl ng. Nguyêtvzt n giữzrgv a biêtvzt n giớbggu i Hoa-Việvfth t cómfpd 207 bộhsgm tộhsgm c íqdbj t ngưauhx ờqodn i, gồtvzt m cáwehl c giốpklh ng Tháwehl i, Nùjguc ng, Mèjgss o, Lôbfnn -lôbfnn v.v. đwehl ómfpd làulgt di tíqdbj ch củinbw a chếtulz đwehl ộhsgm Lạimoo c-hầsupc u, Lạimoo c-tưauhx ớbggu ng thờqodn i vua Hùjguc ng, vua An-Dưauhx ơhbth ng, vua Trưauhx ng còkrqh n sómfpd t lạimoo i, sửweeb gọdelz i họdelz làulgt Anh-hùjguc ng Bắmtie c-cưauhx ơhbth ng. Vìdprb theo chếtulz đwehl ộhsgm cha truyềycsj n con nốpklh i, nêtvzt n cáwehl c đwehl ộhsgm ng trưauhx ởxqwm ng, trang trưauhx ởxqwm ng cómfpd nhiềycsj u quyềycsj n hàulgt nh. Cáwehl c trang đwehl ộhsgm ng nàulgt y nhưauhx hàulgt ng ràulgt o bảtnmo o vệvfth Đwgiz ạimoo i-Việvfth t. Khi quâpklh n Trung-quốpklh c muốpklh n đwehl áwehl nh Đwgiz ạimoo i-Việvfth t, thìdprb phảtnmo i chiếtulz m đwehl ưauhx ợvfth c cáwehl c trang đwehl ộhsgm ng nàulgt y trưauhx ớbggu c. Khi chiếtulz m đwehl ưauhx ợvfth c cáwehl c trang đwehl ộhsgm ng nàulgt y, thìdprb dễvssd dàulgt ng chiếtulz m vùjguc ng đwehl ồtvzt ng bằkjwl ng, đwehl e dọdelz a thủinbw đwehl ôbfnn Thăbwcn ng-long. Vìdprb triềycsj u Tốpklh ng, khi thìdprb đwehl e dọdelz a, khi thìdprb lôbfnn i kéauhx o, đwehl em chứjguc c tưauhx ớbggu c ra dụadja dỗnryc cáwehl c đwehl ộhsgm ng trưauhx ởxqwm ng, châpklh u trưauhx ởxqwm ng vềycsj vớbggu i họdelz . Nhưauhx ng cáwehl c trang đwehl ộhsgm ng nàulgt y cùjguc ng Anh-hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n liêtvzt n kếtulz t, lúadja c nàulgt o cũmfpd ng trung thàulgt nh vớbggu i Đwgiz ạimoo i-Việvfth t. Cuộhsgm c chiếtulz n tranh lạimoo nh diễvssd n ra nhưauhx thếtulz nàulgt o?
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n văbwcn n hoáwehl
Phưauhx ơhbth ng pháwehl p nấcocf u rưauhx ợvfth u cúadja c, rưauhx ợvfth u tăbwcn m, rưauhx ợvfth u tắmtie c kèjgss .
Giai đwehl oạimoo n 4. Anh linh thầsupc n võuulu tộhsgm c Việvfth t
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n sửweeb
Nốpklh i tiếtulz p giai đwehl oạimoo n 3, gồtvzt m 4 quyểrmbk n, 40 hồtvzt i từnbil hồtvzt i 101 đwehl ếtulz n hồtvzt i 140, mang têtvzt n Anh-linh thầsupc n võuulu tộhsgm c Việvfth t. Đwgiz âpklh y làulgt giai đwehl oạimoo n hùjguc ng tráwehl ng củinbw a tộhsgm c Việvfth t. Táwehl m vùjguc ng tộhsgm c Việvfth t liêtvzt n kếtulz t nhau đwehl áwehl nh Tốpklh ng lầsupc n thứjguc 3, giúadja p Nùjguc ng Tríqdbj Cao khởxqwm i binh, chiếtulz m lạimoo i vùjguc ng Lưauhx ỡsosz ng-Quảtnmo ng, lêtvzt n tớbggu i Trưauhx ờqodn ng-sa, hồtvzt Đwgiz ộhsgm ng-đwehl ìdprb nh. Nùjguc ng Tríqdbj Cao xưauhx ng làulgt Nhâpklh n-huệvfth hoàulgt ng đwehl ếtulz , lậmtie p ra nưauhx ớbggu c Đwgiz ai-Nam.
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n văbwcn n hoáwehl
Tổttuv chứjguc c binh bịvfth hồtvzt i đwehl ómfpd khiếtulz n Tốpklh ng phảtnmo i họdelz c theo. Y họdelz c tiếtulz n tớbggu i chỗnryc cựzemt c thịvfth nh.
Lờqodn i khuyêtvzt n củinbw a việvfth n Pháwehl p-Ákbyg :
Quýrvsg đwehl ộhsgm c giảtnmo nêtvzt n đwehl ọdelz c theo thứjguc tựzemt từnbil hồtvzt i thứjguc 1 đwehl ếtulz n hồtvzt i thứjguc 140, tứjguc c đwehl ọdelz c Anh-hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n rồtvzt i tớbggu i Thuậmtie n-thiêtvzt n di sửweeb , Anh-hùjguc ng Bắmtie c-cưauhx ơhbth ng. Cuốpklh i cùjguc ng làulgt Anh-linh thầsupc n võuulu tộhsgm c Việvfth t.
Giai đwehl oạimoo n 5: Nam-quốpklh c sơhbth n hàulgt
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n sửweeb
Đwgiz âpklh y làulgt giai đwehl oạimoo n cựzemt c kỳytmp hùjguc ng tráwehl ng củinbw a tộhsgm c Việvfth t. Bấcocf y giờqodn vua Tốpklh ng Thầsupc n-tôbfnn ng dùjguc ng nhữzrgv ng cảtnmo i cáwehl ch vềycsj thuếtulz khómfpd a, canh nôbfnn ng, binh bịvfth củinbw a Vưauhx ơhbth ng An-Thạimoo ch. Trung-quốpklh c trởxqwm thàulgt nh giầsupc u cómfpd súadja c tíqdbj ch. Vua Tốpklh ng chuẩqdbj n bịvfth đwehl em quâpklh n đwehl áwehl nh chiếtulz m Đwgiz ạimoo i-Việvfth t, đwehl ặsupc t thàulgt nh quậmtie n, huyệvfth n. Bêtvzt n Việvfth t bấcocf y giờqodn vua Lýrvsg Nhâpklh n-tôbfnn ng mớbggu i 9 tuổttuv i, Linh-Nhâpklh n hoàulgt ng tháwehl i hậmtie u phụadja chíqdbj nh. Ngàulgt i thấcocf y rằkjwl ng ngồtvzt i yêtvzt n đwehl ợvfth i giặsupc c sao bằkjwl ng tìdprb m giặsupc c màulgt đwehl áwehl nh. Ngàulgt i sai Trung-thàulgt nh vưauhx ơhbth ng Lýrvsg Hoằkjwl ng-Châpklh n, Tíqdbj n-nghĩcoix a vưauhx ơhbth ng Lýrvsg Chiêtvzt u-Văbwcn n, cùjguc ng Lýrvsg Thưauhx ờqodn ng-Kiệvfth t, Tôbfnn n Đwgiz ảtnmo n đwehl em quâpklh n đwehl áwehl nh pháwehl cáwehl c kho tàulgt ng củinbw a Tốpklh ng ởxqwm Hoa-Nam vàulgt chiếtulz m cáwehl c châpklh u Khâpklh m, Liêtvzt m, Dung, Nghi, Bạimoo ch rồtvzt i rúadja t vềycsj . Tốpklh ng đwehl em quâpklh n nghiêtvzt nh nưauhx ớbggu c sang trảtnmo thùjguc , nhưauhx ng bịvfth quâpklh n Việvfth t đwehl áwehl nh bạimoo i. Bộhsgm nàulgt y mang têtvzt n Nam-quốpklh c sơhbth n hàulgt , dàulgt i 50 hồtvzt i, 5 quyểrmbk n, 2260 trang. Bộhsgm nàulgt y cómfpd thểrmbk đwehl ọdelz c đwehl ộhsgm c lậmtie p, khôbfnn ng cầsupc n phảtnmo i đwehl ọdelz c trưauhx ớbggu c 4 bộhsgm trêtvzt n.
- Vềycsj phưauhx ơhbth ng diệvfth n văbwcn n hoáwehl
Rấcocf t đwehl a dạimoo ng.
Trong trậmtie n đwehl áwehl nh Ung-châpklh u cáwehl c anh hùjguc ng đwehl ãcmcq biếtulz n chếtulz nỏunko thầsupc n, pháwehl o thăbwcn ng thiêtvzt n thàulgt nh Lôbfnn i-tiễvssd n, giốpklh ng nhưauhx đwehl ạimoo i báwehl c ngàulgt y nay. Đwgiz âpklh y làulgt tiềycsj n thâpklh n củinbw a thầsupc n côbfnn ng. Sau nàulgt y ngưauhx ờqodn i Trung-quốpklh c họdelz c đwehl ưauhx ợvfth c củinbw a ngưauhx ờqodn i Việvfth t, rồtvzt i chếtulz thàulgt nh pháwehl o binh cho Môbfnn ng-cổttuv . Môbfnn ng-cổttuv đwehl áwehl nh châpklh u Âbfnn u mang Lôbfnn i-tiễvssd n sang, sau nàulgt y ngưauhx ờqodn i Đwgiz ứjguc c chếtulz thàulgt nh hỏunko a tiễvssd n V1-V2, vàulgt ngàulgt y nay thàulgt nh phi đwehl ạimoo n, thàulgt nh phi thuyềycsj n.
Cảtnmo i cáwehl ch vềycsj nôbfnn ng nghiệvfth p, thuếtulz khómfpd a, y họdelz c rựzemt c rỡsosz vôbfnn cùjguc ng.
3. Thờqodn i đwehl ạimoo i Đwgiz ôbfnn ng-A.
Trong Háwehl n tựzemt , chữzrgv Đwgiz ôbfnn ng vớbggu i chữzrgv A ghéauhx p lạimoo i thàulgt nh chữzrgv Trầsupc n. Vìdprb vậmtie y sửweeb gọdelz i thờqodn i gian Trầsupc n triềycsj u cai trịvfth làulgt thờqodn i kỳytmp Đwgiz ôbfnn ng-A. Thờqodn i đwehl ạimoo i Đwgiz ôbfnn ng-a chia làulgt m 2 giai đwehl oạimoo n.
Giai đwehl oạimoo n 1. Anh hùjguc ng Đwgiz ôbfnn ng-A dựzemt ng cờqodn bìdprb nh Môbfnn ng
Việvfth c thàulgt nh lậmtie p Triềycsj u Trầsupc n, đwehl áwehl nh Môbfnn ng-cổttuv lầsupc n thứjguc nhấcocf t, mang têtvzt n Anh-hùjguc ng Đwgiz ôbfnn ng-A dựzemt ng cờqodn bìdprb nh Môbfnn ng. Gồtvzt m 5 quyểrmbk n, 50 hồtvzt i, 2566 trang.
Giai đwehl oạimoo n 2. Anh hùjguc ng Đwgiz ôbfnn ng-A gưauhx ơhbth m thiêtvzt ng Hàulgt m-tửweeb
Đwgiz áwehl nh Môbfnn ng-cổttuv lầsupc n thứjguc 2 vàulgt 3. Mang têtvzt n Anh-hùjguc ng Đwgiz ôbfnn ng-A gưauhx ơhbth m thiêtvzt ng Hàulgt m-tửweeb , gồtvzt m 5 quyểrmbk n, khoảtnmo ng 2500 trang, chưauhx a xuấcocf t bảtnmo n.
Nhữzrgv ng nguồtvzt n tàulgt i liệvfth u thờqodn i đwehl ạimoo i Tiêtvzt u-sơhbth n
Đwgiz ộhsgm c giảtnmo đwehl ãcmcq đwehl ọdelz c trêtvzt n chíqdbj n trăbwcn m trang phầsupc n đwehl ầsupc u bộhsgm Anh hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n, mang têtvzt n Thầsupc y tăbwcn ng mởxqwm nưauhx ớbggu c. Đwgiz ốpklh i vớbggu i cáwehl c đwehl ộhsgm c giảtnmo cao minh, bàulgt i viếtulz t dưauhx ớbggu i đwehl âpklh y dưauhx ờqodn ng nhưauhx vôbfnn íqdbj ch. Tuy vậmtie y tôbfnn i thấcocf y cầsupc n phảtnmo i viếtulz t, đwehl ểrmbk đwehl ộhsgm c giảtnmo trẻwehl tuổttuv i, thờqodn i thơhbth ấcocf u ởxqwm ngoàulgt i lãcmcq nh thổttuv Việvfth t-nam hiểrmbk u rõuulu hơhbth n nhữzrgv ng vấcocf n đwehl ềycsj trong sáwehl ch. Ba vấcocf n đwehl ềycsj cầsupc n phảtnmo i nómfpd i rõuulu hơhbth n.
- Mộhsgm t làulgt nhữzrgv ng nguồtvzt n tàulgt i liệvfth u màulgt tôbfnn i dùjguc ng đwehl ểrmbk sưauhx u khảtnmo o, lấcocf y làulgt m chíqdbj nh yếtulz u, rồtvzt i dựzemt a vàulgt o đwehl ómfpd , xâpklh y dựzemt ng táwehl c phẩqdbj m.
- Hai làulgt nhữzrgv ng ngưauhx ờqodn i âpklh m thầsupc m cộhsgm ng táwehl c vớbggu i tôbfnn i trong côbfnn ng cuộhsgm c biêtvzt n tậmtie p nàulgt y, dùjguc nhữzrgv ng ngưauhx ờqodn i đwehl ómfpd khôbfnn ng muốpklh n nêtvzt u danh ra. Nhưauhx ng bổttuv n phậmtie n tôbfnn i phảtnmo i trìdprb nh bầsupc y.
- Ba làulgt phâpklh n giảtnmo i đwehl ôbfnn i đwehl iềycsj u vớbggu i đwehl ộhsgm c giảtnmo , chưauhx a cómfpd duyêtvzt n hiểrmbk u vềycsj nhữzrgv ng huyềycsj n bíqdbj trong Phậmtie t-giáwehl o.
v Nguồtvzt n tàulgt i liệvfth u
Trưauhx ớbggu c hãcmcq y nómfpd i vềycsj nguồtvzt n tàulgt i liệvfth u.
Chia làulgt m hai rõuulu rệvfth t.
I. Tàulgt i liệvfth u Việvfth t-nam.
Tàulgt i liệvfth u nàulgt y gồtvzt m ba nguồtvzt n. Thứjguc nhấcocf t, do tiềycsj n nhâpklh n tôbfnn i đwehl ểrmbk lạimoo i. Hầsupc u hếtulz t chéauhx p tay, hoặsupc c in mộhsgm c bảtnmo n. Nguồtvzt n thứjguc nhìdprb do ngưauhx ờqodn i Pháwehl p sưauhx u tầsupc m, cấcocf t tạimoo i thưauhx việvfth n Paris. Nguồtvzt n thứjguc ba, ngưauhx ờqodn i Trung-quốpklh c cấcocf t giữzrgv tạimoo i thưauhx việvfth n Thưauhx ợvfth ng-hảtnmo i, Bắmtie c-kinh, Quảtnmo ng-đwehl ôbfnn ng, Quảtnmo ng-tâpklh y, Vâpklh n-nam, Quýrvsg -châpklh u vàulgt Hồtvzt -nam.
Đwgiz ãcmcq cómfpd vịvfth , sau khi đwehl ọdelz c bộhsgm Anh hùjguc ng Lĩcoix nh-Nam, Đwgiz ộhsgm ng-đwehl ìdprb nh hồtvzt ngoạimoo i sửweeb , Cẩqdbj m-khêtvzt di hậmtie n pháwehl t biểrmbk u rằkjwl ng: Táwehl c giảtnmo chẳnryc ng cómfpd tàulgt i cáwehl n gìdprb . May nhờqodn di sảtnmo n ôbfnn ng cha đwehl ểrmbk lạimoo i cho mộhsgm t kho tàulgt ng màulgt thôbfnn i . Tuy lờqodn i pháwehl t biểrmbk u củinbw a vịvfth nàulgt y đwehl ưauhx a ra trong lúadja c thiếtulz u bìdprb nh tĩcoix nh. Nhưauhx ng nómfpd lạimoo i rấcocf t châpklh n thựzemt c. Tôbfnn i đwehl ãcmcq trảtnmo lờqodn i : Đwgiz úadja ng thếtulz . Bấcocf t cứjguc ai đwehl ầsupc u thai làulgt m cháwehl u củinbw a ôbfnn ng tôbfnn i, cũmfpd ng cómfpd thểrmbk đwehl ưauhx ợvfth c giáwehl o huấcocf n nhưauhx tôbfnn i. Cũmfpd ng thụadja lĩcoix nh di sảtnmo n khổttuv ng lồtvzt củinbw a tiềycsj n nhâpklh n tôbfnn i đwehl ểrmbk lạimoo i. Khôbfnn ng chừnbil ng viếtulz t còkrqh n hay hơhbth n tôbfnn i nhiềycsj u. Rấcocf t tiếtulz c tàulgt i tôbfnn i hèjgss n, sứjguc c tôbfnn i mọdelz n, khôbfnn ng xứjguc ng đwehl áwehl ng vớbggu i hoàulgt i vọdelz ng củinbw a ộhsgm ng cha, nêtvzt n chỉnryc làulgt m đwehl ưauhx ợvfth c cómfpd thếtulz . Cho nêtvzt n tôbfnn i luôbfnn n nhậmtie n mìdprb nh làulgt đwehl ứjguc a con bấcocf t hiếtulz u Âbfnn ».
Đwgiz ấcocf y làulgt nómfpd i vềycsj thờqodn i đwehl ạimoo i Lĩcoix nh-nam. Còkrqh n nómfpd i vềycsj thờqodn i đwehl ạimoo i Tiêtvzt u-sơhbth n, tôbfnn i cầsupc n chỉnryc rõuulu :Bấcocf t cứjguc ai đwehl ầsupc u thai làulgt m con củinbw a thâpklh n phụadja tôbfnn i cũmfpd ng đwehl ưauhx ợvfth c bảtnmo n sưauhx Nam-hảtnmo i Diệvfth u-Quang, Thíqdbj ch Thanh-Yếtulz n, Thíqdbj ch Thanh-Lạimoo p, Thíqdbj ch Châpklh n-Thưauhx ờqodn ng pháwehl t tâpklh m giảtnmo ng vềycsj Thiềycsj n-sửweeb Việvfth t-Hoa kỹvjnx càulgt ng. Khôbfnn ng chừnbil ng ngộhsgm tíqdbj nh cao, tưauhx ờqodn ng thuậmtie t hay hơhbth n tôbfnn i gấcocf p bộhsgm i.
Vậmtie y nhữzrgv ng tàulgt i liệvfth u nàulgt o tôbfnn i căbwcn n cứjguc vàulgt o đwehl ómfpd , viếtulz t bộhsgm Anh hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n? Dưauhx ớbggu i đwehl âpklh y tôbfnn i xin liệvfth t kêtvzt . Nhữzrgv ng bộhsgm nàulgt o tôbfnn i kêtvzt trưauhx ớbggu c, thìdprb chíqdbj nh yếtulz u hơhbth n cáwehl c bộhsgm liệvfth t kêtvzt sau.
1. Trưauhx ớbggu c hếtulz t bộhsgm Khâpklh m-đwehl ịvfth nh Việvfth t sửweeb thôbfnn ng giáwehl m cưauhx ơhbth ng mụadja c,do cụadja Phan Thanh-Giảtnmo n làulgt m tổttuv ng tàulgt i. Nhómfpd m sửweeb thầsupc n bắmtie t đwehl ầsupc u biêtvzt n tậmtie p niêtvzt n hiệvfth u Tựzemt -Đwgiz ứjguc c thứjguc 9 (Bíqdbj nh-thâpklh n, 1956). Hoàulgt n thàulgt nh niêtvzt n hiệvfth u Kiếtulz n-Phúadja c nguyêtvzt n niêtvzt n (Giáwehl p-thâpklh n, 1884). Nộhsgm i dung chia ra:
Âbfnn ° Quyểrmbk n đwehl ầsupc u, chéauhx p cáwehl c sắmtie c chỉnryc , tấcocf u chưauhx ơhbth ng, thểrmbk lệvfth , danh tíqdbj nh ban biêtvzt n tậmtie p
Âbfnn ° Tiềycsj n biêtvzt n 5 quyểrmbk n, chéauhx p từnbil Hồtvzt ng-bàulgt ng đwehl ếtulz n Thậmtie p-nhịvfth sứjguc quâpklh n.
Âbfnn ° Chíqdbj nh biêtvzt n, 47 quyểrmbk n, chéauhx p từnbil Đwgiz inh Tiêtvzt n-Hoàulgt ng đwehl ếtulz n Lêtvzt Mẫdtua n-đwehl ếtulz .
Trong đwehl ómfpd búadja t tíqdbj ch ngoạimoo i tổttuv cùjguc ng phụadja thâpklh n pháwehl t biểrmbk u ýrvsg kiếtulz n, phêtvzt chằkjwl ng chịvfth t khắmtie p mọdelz i trang. Năbwcn m 1973, sợvfth đwehl ểrmbk trong nhàulgt , cómfpd khi bịvfth mấcocf t, bịvfth cháwehl y. Tôbfnn i tặsupc ng cho phủinbw Quốpklh c vụadja khanh đwehl ặsupc c tráwehl ch văbwcn n hoáwehl . Đwgiz ầsupc u quyểrmbk n nhấcocf t, tôbfnn i dàulgt nh ra mưauhx ờqodn i lắmtie m trang đwehl áwehl nh máwehl y, chỉnryc rõuulu cho đwehl ộhsgm c giảtnmo biềycsj t nguồtvzt n gốpklh c bảtnmo n nàulgt y củinbw a gia đwehl ìdprb nh tôbfnn i đwehl ưauhx ợvfth c lưauhx u truyềycsj n nhưauhx thếtulz nàulgt o. Sau đwehl ómfpd mỗnryc i khi cầsupc n dùjguc ng, tôbfnn i lạimoo i tớbggu i mưauhx ợvfth n vềycsj sưauhx u khảtnmo o. Từnbil năbwcn m 1975, tôbfnn i dùjguc ng bảtnmo n củinbw a thưauhx việvfth n Paris. Trong bảtnmo n nàulgt y khôbfnn ng thấcocf y cómfpd nhữzrgv ng búadja t phêtvzt bêtvzt n cạimoo nh.
2. Bộhsgm thứjguc nhìdprb làulgt Đwgiz ạimoo i-Việvfth t sửweeb kýrvsg . Hàulgt n lâpklh m việvfth n họdelz c sĩcoix , kiêtvzt m Quốpklh c-sửweeb việvfth n giáwehl m tu, Bảtnmo ng-nhãcmcq n đwehl ạimoo i khoa niêtvzt n hiệvfth u Thiêtvzt n-ứjguc ng chíqdbj nh bìdprb nh thứjguc 16 đwehl ờqodn i vua Trầsupc n Tháwehl i-tôbfnn ng (Đwgiz inh-mùjguc i, 1247) Lêtvzt Văbwcn n-Hưauhx u soạimoo n, chéauhx p từnbil Triệvfth u Đwgiz àulgt đwehl ếtulz n Lýrvsg Chiêtvzt u-Hoàulgt ng. Bộhsgm nàulgt y hoàulgt n tấcocf t vàulgt o tháwehl ng 6 niêtvzt n hiệvfth u Thiệvfth u-long nguyêtvzt n niêtvzt n (Nhâpklh m-thâpklh n, 1272), đwehl ờqodn i vua Trầsupc n Nhâpklh n-tôbfnn ng.
Niêtvzt n hiệvfth u Diêtvzt n-ninh thứjguc nhìdprb đwehl ờqodn i Lêtvzt Nhâpklh n-tôbfnn ng (Ấqdbj t-hợvfth i, 1455). Vua sai Quốpklh c-sửweeb báwehl c-sĩcoix Phan Phu-Tiêtvzt n chéauhx p sửweeb . Phan Phu-Tiêtvzt n chéauhx p nốpklh i tiếtulz p bộhsgm Đwgiz ạimoo i-Việvfth t sửweeb kýrvsg củinbw a Lêtvzt Văbwcn n-Hưauhx u, tứjguc c từnbil niêtvzt n hiệvfth u Kiếtulz n-trung nguyêtvzt n niêtvzt n đwehl ờqodn i Trầsupc n Tháwehl i-tôbfnn ng (Ấqdbj t-dậmtie u 1225) đwehl ếtulz n khi quâpklh n Minh bịvfth đwehl uổttuv i vềycsj nưauhx ớbggu c (1428). Vìdprb vậmtie y bộhsgm sau nàulgt y đwehl ưauhx ợvfth c mang têtvzt n làulgt Đwgiz ạimoo i-Việvfth t sửweeb kýrvsg tụadja c biêtvzt n.
Niêtvzt n hiệvfth u Hồtvzt ng-đwehl ứjguc c thứjguc mưauhx ờqodn i (Kỷidtb -hợvfth i, 1479), vua Lêtvzt Tháwehl nh-tôbfnn ng sai sửweeb thầsupc n Ngôbfnn Sĩcoix -Liêtvzt n biêtvzt n soạimoo n mộhsgm t bộhsgm chíqdbj nh sửweeb . Ôsosz ng Ngôbfnn Sĩcoix -Liêtvzt n tu bổttuv bộhsgm Đwgiz ạimoo i-Việvfth t sửweeb kýrvsg củinbw a Lêtvzt Văbwcn n-Hưauhx u, Đwgiz ạimoo i-Việvfth t sửweeb kýrvsg tụadja c biêtvzt n củinbw a Phan Phu-Tiêtvzt n, rồtvzt i chéauhx p thêtvzt m. Vìdprb vậmtie y bộhsgm sửweeb mớbggu i mang têtvzt n Đwgiz ạimoo i-Việvfth t sửweeb kýrvsg toàulgt n thưauhx , chia làulgt m 15 quyểrmbk n. Từnbil Hồtvzt ng-bàulgt ng đwehl ếtulz n Ngôbfnn sứjguc quâpklh n 5 quyểrmbk n, gọdelz i làulgt Ngoạimoo i-kỷidtb . Từnbil Đwgiz inh Tiêtvzt n-Hoàulgt ng đwehl ếtulz n Lêtvzt Tháwehl i-tổttuv 10 quyểrmbk n, gọdelz i làulgt Bảtnmo n-kỷidtb .
Bảtnmo n củinbw a tiềycsj n nhâpklh n tôbfnn i đwehl ểrmbk lạimoo i làulgt bảtnmo n do triềycsj u Tâpklh y-sơhbth n in vàulgt o tháwehl ng chạimoo p năbwcn m Canh-thâpklh n (đwehl ầsupc u 1801).
Xéauhx t nộhsgm i dung hai bộhsgm củinbw a Lêtvzt , Ngôbfnn , tôbfnn i thấcocf y:
Âbfnn ° Ngôbfnn Sĩcoix -Liêtvzt n hầsupc u nhưauhx chéauhx p lạimoo i bộhsgm Đwgiz ạimoo i-Việvfth t sửweeb kýrvsg củinbw a Lêtvzt Văbwcn n-Hưauhx u từnbil Triệvfth u Đwgiz àulgt đwehl ếtulz n Lýrvsg Chiêtvzt u-Hoàulgt ng.
Âbfnn ° Ngôbfnn Sĩcoix -Liêtvzt n thêtvzt m vàulgt o bộhsgm củinbw a Lêtvzt Văbwcn n-Hưauhx u hai thiêtvzt n Hồtvzt ng-bàulgt ng ngoạimoo i kỷidtb vàulgt Thụadja c kỷidtb . Đwgiz ểrmbk viếtulz t hai thiêtvzt n nàulgt y, Ngôbfnn đwehl ãcmcq mưauhx ợvfth n cáwehl c truyệvfth n thầsupc n thoạimoo i trong Việvfth t đwehl iệvfth n u linh tậmtie p củinbw a Lýrvsg Tếtulz -Xuyêtvzt n vàulgt Lĩcoix nh-Nam tríqdbj ch quáwehl i củinbw a Trầsupc n Thếtulz -Pháwehl p.
Bảtnmo n củinbw a tiềycsj n nhâpklh n tôbfnn i cómfpd rấcocf t nhiềycsj u ngưauhx ờqodn i phêtvzt bêtvzt n cạimoo nh. Phầsupc n châpklh u phêtvzt , ôbfnn ng tôbfnn i bảtnmo o đwehl ómfpd làulgt củinbw a Dựzemt c-Tôbfnn ng Anh-hoàulgt ng đwehl ếtulz (Tựzemt -Đwgiz ứjguc c). Lờqodn i châpklh u phêtvzt Hồtvzt ng-bàulgt ng thịvfth kỷidtb nhưauhx sau Âbfnn « Ngưauhx u quỷidtb , xàulgt thầsupc n. Bấcocf t nghi tíqdbj n dãcmcq Âbfnn ». Nghĩcoix a làulgt Ma trâpklh u, đwehl ầsupc u rắmtie n, khôbfnn ng nêtvzt n tin.
Âbfnn ° Ngôbfnn Sĩcoix -Liêtvzt n chéauhx p tiếtulz p tụadja c từnbil Lýrvsg Chiêtvzt u-Hoàulgt ng đwehl ếtulz n Lêtvzt Tháwehl nh-tôbfnn ng.
Hồtvzt i 1962, trong khi tôbfnn i đwehl i du họdelz c chưauhx a vềycsj . Phụadja thâpklh n tôbfnn i trao cho việvfth n Khảtnmo o-cổttuv , rồtvzt i cụadja phómfpd bảtnmo ng Nguyễvssd n Sĩcoix -Giáwehl c mưauhx ợvfth n, đwehl ểrmbk dịvfth ch thuậmtie t. Khi tôbfnn i trởxqwm vềycsj nưauhx ớbggu c, thìdprb khôbfnn ng tìdprb m lạimoo i đwehl ưauhx ợvfth c. Tôbfnn i đwehl àulgt nh cho chụadja p microfilm bảtnmo n củinbw a thưauhx việvfth n Paris, vàulgt dùjguc ng bảtnmo n nàulgt y. Sau năbwcn m 1975, tôbfnn i lạimoo i dùjguc ng bảtnmo n chíqdbj nh củinbw a thưauhx việvfth n Paris.
3. Bộhsgm thứjguc ba mang têtvzt n Việvfth t sửweeb lưauhx ợvfth c, củinbw a mộhsgm t táwehl c giảtnmo vôbfnn danh. Căbwcn n cứjguc vàulgt o câpklh u Kim vưauhx ơhbth ng Xưauhx ơhbth ng-phùjguc nghĩcoix a làulgt đwehl ứjguc c vua hiệvfth n tạimoo i Xưauhx ơhbth ng-Phùjguc . Tra trong sửweeb , Xưauhx ơhbth ng-Phùjguc làulgt niêtvzt n hiệvfth u vua Trầsupc n Đwgiz ếtulz -Nghiệvfth n (Đwgiz inh-tỵfotp , 1377). Bộhsgm nàulgt y chéauhx p trong Tứjguc -khốpklh toàulgt n thưauhx .
Tiềycsj n nhâpklh n tôbfnn i cómfpd bảtnmo n nàulgt y, nhưauhx ng khuyếtulz t mấcocf t mấcocf y trang. Từnbil năbwcn m 1965, tôbfnn i dùjguc ng bảtnmo n củinbw a Cẩqdbj m-chưauhx ớbggu ng thưauhx cụadja c, do chíqdbj nh phủinbw Trung-hoa dâpklh n quốpklh c tặsupc ng Đwgiz ạimoo i-họdelz c văbwcn n khoa Sàulgt i-gòkrqh n. Sau năbwcn m 1975, tôbfnn i dùjguc ng bảtnmo n củinbw a Trung-hoa thưauhx cụadja c Thưauhx ợvfth ng-hảtnmo i.
4. Bộhsgm thứjguc tưauhx , tôbfnn i dùjguc ng đwehl ếtulz n làulgt bộhsgm Việvfth t-đwehl iệvfth n u linh vàulgt Lĩcoix nh-Nam chíqdbj ch quáwehl i. Việvfth t-Đwgiz iệvfth n u linh, Lýrvsg Tếtulz -Xuyêtvzt n thưauhx ờqodn ng đwehl ưauhx ợvfth c coi làulgt táwehl c giảtnmo đwehl ầsupc u tiêtvzt n. Lĩcoix nh-Nam chíqdbj ch quáwehl i, Trầsupc n Thếtulz -Pháwehl p cũmfpd ng đwehl ưauhx ợvfth c coi nhưauhx làulgt táwehl c giảtnmo biêtvzt n tậmtie p đwehl ầsupc u tiêtvzt n vàulgt o niêtvzt n hiệvfth u Khai-hựzemt u nguyêtvzt n niêtvzt n đwehl ờqodn i vua Trầsupc n Minh-tôbfnn ng (Kỷidtb -tỵfotp 1329).
5. Thứjguc năbwcn m, phảtnmo i kểrmbk tớbggu i bộhsgm Thiềycsj n-uyểrmbk n tậmtie p anh, củinbw a mộhsgm t táwehl c giảtnmo dấcocf u têtvzt n, biêtvzt n soạimoo n năbwcn m Vĩcoix nh-thịvfth nh thứjguc mưauhx ờqodn i mộhsgm t đwehl ờqodn i vua Lêtvzt Dụadja -tôbfnn ng (Ấqdbj t-mùjguc i, 1715). Bảtnmo n củinbw a tiềycsj n nhâpklh n tôbfnn i đwehl ểrmbk lạimoo i làulgt bảtnmo n in vàulgt o thờqodn i vua Tựzemt -Đwgiz ứjguc c. Nộhsgm i dung chéauhx p 62 tiểrmbk u truyệvfth n cáwehl c thiềycsj n sưauhx , cùjguc ng ghi lạimoo i 67 bàulgt i thơhbth , 98 đwehl oạimoo n thơhbth củinbw a cáwehl c ngàulgt i. Bảtnmo n củinbw a bổttuv n sưauhx Nam-Hảtnmo i Diệvfth u-Quang làulgt bảtnmo n chéauhx p tay. Tuy cómfpd đwehl ôbfnn i chúadja t kháwehl c biệvfth t. Nhưauhx ng đwehl ạimoo i thểrmbk vẫdtua n giốpklh ng nhau.
6. Tàulgt i liệvfth u thứjguc sáwehl u, làulgt cáwehl c văbwcn n bia thờqodn i Lýrvsg còkrqh n lạimoo i. Đwgiz a sốpklh nhữzrgv ng văbwcn n bia nàulgt y, do họdelz c giảtnmo Hoàulgt ng Xuâpklh n-Hãcmcq n pháwehl t hiệvfth n, sao, dịvfth ch, chúadja giảtnmo i. Tổttuv ng sốpklh dùjguc ng tớbggu i cómfpd sáwehl u văbwcn n bia:
- Bia chùjguc a Báwehl o-âpklh n.
- Bia chùjguc a Sùjguc ng-nghiêtvzt m diêtvzt n kháwehl nh.
- Bia Thậmtie p Sùjguc ng-thiệvfth n-diêtvzt n-linh.
- Bia chùjguc a Hưauhx ơhbth ng-nghiêtvzt m.
- Bia chùjguc a Linh-xứjguc ng.
- Bia đwehl ềycsj n Ngọdelz -xáwehl .
7. Tàulgt i liệvfth u thứjguc bẩqdbj y làulgt nhữzrgv ng tậmtie p Ngọdelz c-phảtnmo tạimoo i đwehl ềycsj n thờqodn anh hùjguc ng dâpklh n tộhsgm c, đwehl ưauhx ợvfth c chéauhx p, gửweeb i vềycsj bộhsgm Lễvssd triềycsj u Nguyễvssd n xin phong thầsupc n. Tàulgt i liệvfth u nàulgt y, tiềycsj n nhâpklh n tôbfnn i khi làulgt m việvfth c tạimoo i Quốpklh c-sửweeb quáwehl n triềycsj u Nguyễvssd n đwehl ãcmcq sưauhx u tầsupc m đwehl ểrmbk lạimoo i. Thưauhx việvfth n trung ưauhx ơhbth ng Paris cũmfpd ng cómfpd mộhsgm t sốpklh bảtnmo n kháwehl c nhau. Tôbfnn i dùjguc ng đwehl ếtulz n 101 bảtnmo n Ngọdelz c-phảtnmo .
8. Tàulgt i liệvfth u thứjguc táwehl m màulgt tôbfnn i dùjguc ng làulgt bộhsgm Yêtvzt n-tửweeb di sựzemt lụadja c. Gồtvzt m ba mưauhx ơhbth i sáwehl u quyểrmbk n. Sáwehl ch chéauhx p tay, bảtnmo n sưauhx Diệvfth u-Quang dùjguc ng đwehl ểrmbk dạimoo y tôbfnn i từnbil khi qui y (Ấqdbj t-dậmtie u, 1945) cho đwehl ếtulz n ngàulgt y tôbfnn i phảtnmo i xa ngưauhx ờqodn i (Giáwehl p-Ngọdelz , 19-8-1945). Năbwcn m đwehl ómfpd , khi nghỉnryc hèjgss (7-6-1954) tôbfnn i lêtvzt n chùjguc a ởxqwm nghe ngưauhx ờqodn i giảtnmo ng dậmtie y. Ngàulgt y 20 tháwehl ng 7 đwehl ưauhx ợvfth c tin Việvfth t-Nam chia đwehl ôbfnn i. Ngàulgt y 29 tháwehl ng bẩqdbj y phụadja thâpklh n cho gọdelz i tôbfnn i vềycsj đwehl ểrmbk theo gia đwehl ìdprb nh di cưauhx vàulgt o Nam. Bổttuv n sưauhx sai cáwehl c sưauhx côbfnn Diệvfth u-Hoàulgt , Diệvfth u-Đwgiz ứjguc c, Diệvfth u-Tịvfth nh, Diệvfth u-Minh ngàulgt y đwehl êtvzt m sao cho tôbfnn i mộhsgm t bảtnmo n.
Nộhsgm i dung bộhsgm sáwehl ch gồtvzt m 36 quyểrmbk n. Trong đwehl ómfpd :
Âbfnn ° Quyểrmbk n 1 : chéauhx p tâpklh m-ấcocf n truyềycsj n phảtnmo . Tứjguc c biểrmbk u đwehl ồtvzt thầsupc y truyềycsj n cho tròkrqh . Truyềycsj n pháwehl p tạimoo i Ấqdbj n-đwehl ộhsgm khởxqwm i từnbil đwehl ứjguc c Thíqdbj ch-Ca Mâpklh u-Ni cho ngàulgt i Ma-ha Ca-Diếtulz p, tớbggu i ngàulgt i Bồtvzt -Đwgiz ềycsj Đwgiz ạimoo t-Ma 28 đwehl ờqodn i. Truyềycsj n pháwehl p tạimoo i Trung-quốpklh c từnbil Bồtvzt -Đwgiz ềycsj Đwgiz ạimoo t-Ma tớbggu i Tăbwcn ng-Sáwehl n 3 đwehl ờqodn i. Tổttuv Tăbwcn ng-Sáwehl n truyềycsj n cho ngàulgt i Tỳytmp -ni Đwgiz a-lưauhx u-chi. Cộhsgm ng bốpklh n đwehl ờqodn i. Truyềycsj n pháwehl p từnbil tổttuv Tỳytmp -Ni Đwgiz a-lưauhx u-chi cho đwehl ếtulz n ngàulgt i Tiêtvzt u-Dao tạimoo i Đwgiz ạimoo i-Việvfth t trảtnmo i 18 đwehl ờqodn i. Từnbil ngàulgt i Tiêtvzt u-Dao lậmtie p ra pháwehl i Yêtvzt n-tửweeb , truyềycsj n đwehl ếtulz n bảtnmo n sưauhx gồtvzt m 25 đwehl ờqodn i. tớbggu i tôbfnn i làulgt đwehl ờqodn i thứjguc 26. Từnbil :
Thíqdbj ch-ca Mâpklh u-Ni 1
Ấqdbj n-đwehl ộhsgm 28
Trung-quốpklh c 3
Tiêtvzt u-sơhbth n 18
Yêtvzt n-tửweeb 25
Cộhsgm ng chung 75
Âbfnn ° Quyểrmbk n 2 đwehl ếtulz n quyểrmbk n 10, chéauhx p hàulgt nh trạimoo ng cáwehl c tổttuv từnbil khi ngàulgt i Tỳytmp -Ni Đwgiz a-lưauhx u-chi đwehl ếtulz n Đwgiz ạimoo i-Việvfth t, cho tớbggu i Vạimoo n-Hạimoo nh thiềycsj n sưauhx (1018). Cộhsgm ng 45 truyệvfth n.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 11 đwehl ếtulz n quyểrmbk n 20, chéauhx p hàulgt nh trạimoo ng cáwehl c tổttuv từnbil sau Vạimoo n-Hạimoo nh cho đwehl ếtulz n ngàulgt i Huyềycsj n-Quang. Cộhsgm ng 54 truyệvfth n.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 20 tớbggu i 36, chéauhx p hàulgt nh trạimoo ng cáwehl c tổttuv từnbil sau Tam-tổttuv tớbggu i ngàulgt i Nam-Hảtnmo i Diệvfth u-Quang. Cộhsgm ng 72 truyệvfth n.
Tổttuv ng cộhsgm ng 171 truyệvfth n.
Bộhsgm sáwehl ch do nhiềycsj u ngưauhx ờqodn i chéauhx p. Thưauhx ờqodn ng sau khi bảtnmo n sưauhx viêtvzt n tịvfth ch, đwehl ệvfth tửweeb sẽwehl chéauhx p hàulgt nh trạimoo ng lạimoo i cho đwehl ờqodn i sau biếtulz t. Vìdprb vậmtie y sốpklh táwehl c giảtnmo cómfpd lẽwehl tớbggu i 30 vịvfth . Khi du họdelz c trởxqwm vềycsj Việvfth t-nam (1966), tôbfnn i cómfpd ýrvsg dịvfth ch sang Việvfth t-ngữzrgv . Song vìdprb bậmtie n rộhsgm n sinh nhai, lầsupc n lữzrgv a mãcmcq i tớbggu i năbwcn m 1970 vẫdtua n chưauhx a dịvfth ch xong phầsupc n đwehl ầsupc u. Cưauhx -sĩcoix Cháwehl nh-Tríqdbj Mai Thọdelz -Truyềycsj n mưauhx ợvfth n vềycsj đwehl ọdelz c. Ôsosz ng trao cho ba chuyêtvzt n viêtvzt n phủinbw Quốpklh c-vụadja khanh đwehl ặsupc c tráwehl ch văbwcn n hoáwehl dịvfth ch. Sau biếtulz n cốpklh 1975, tôbfnn i khôbfnn ng rõuulu bộhsgm nàulgt y lưauhx u lạimoo c đwehl âpklh u? Tôbfnn i ngờqodn rằkjwl ng nómfpd vẫdtua n còkrqh n ởxqwm Sàulgt i-gòkrqh n. Tuy vậmtie y, trong thờqodn i gian viếtulz t Anh-hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n, Anh-hùjguc ng Đwgiz ôbfnn ng-a (1968-1975) tôbfnn i đwehl ãcmcq dùjguc ng bộhsgm nàulgt y đwehl ểrmbk thuậmtie t vềycsj cáwehl c Bồtvzt -táwehl t đwehl ắmtie c pháwehl p.
II. Tàulgt i liệvfth u Trung-quốpklh c.
Tôbfnn i dùjguc ng rấcocf t nhiềycsj u. Chỉnryc đwehl ơhbth n cửweeb ra mộhsgm t vàulgt i bộhsgm chíqdbj nh.
1. Tốpklh ng-sửweeb
Do Thừnbil a tưauhx ớbggu ng Thoáwehl t-Thoáwehl t vàulgt A-lỗnryc -Đwgiz ồtvzt làulgt m tổttuv ng tàulgt i. Cùjguc ng vớbggu i bẩqdbj y ngưauhx ờqodn i biêtvzt n tậmtie p. Gồtvzt m 496 quyểrmbk n. Đwgiz âpklh y làulgt mộhsgm t trong 24 bộhsgm chíqdbj nh sửweeb Trung-quốpklh c. Tiềycsj n nhâpklh n dùjguc ng cổttuv bảtnmo n dạimoo y tôbfnn i họdelz c. Khi rờqodn i Bắmtie c vàulgt o Nam, tôbfnn i khôbfnn ng mang theo đwehl ưauhx ợvfth c. Cho đwehl ếtulz n nay, tôbfnn i cũmfpd ng khôbfnn ng biếtulz t bảtnmo n đwehl ómfpd làulgt bảtnmo n in năbwcn m nàulgt o? Ai in? In ởxqwm đwehl âpklh u?. Từnbil năbwcn m 1965, tôbfnn i dùjguc ng bảtnmo n trong Tứjguc -bộhsgm bịvfth yếtulz u củinbw a Trung-hoa dâpklh n quốpklh c tặsupc ng đwehl ạimoo i họdelz c Văbwcn n-khoa Sàulgt i-gòkrqh n. Sau 1975, tôbfnn i dùjguc ng bảtnmo n củinbw a Trung-hoa thưauhx cụadja c Thưauhx ợvfth ng-hảtnmo i. Bộhsgm nàulgt y in chữzrgv nhỏunko , nêtvzt n sốpklh trang chỉnryc bằkjwl ng mộhsgm t phầsupc n ba sốpklh trang cổttuv bảtnmo n màulgt tiềycsj n nhâpklh n dạimoo y tôbfnn i. Tổttuv ng cộhsgm ng cómfpd 14.238 trang. Nhữzrgv ng quyểrmbk n quan trọdelz ng nhấcocf t làulgt :
Âbfnn ° Quyểrmbk n 1-2-3, Tháwehl i-tổttuv bảtnmo n kỷidtb . Trang 1 - 52.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 4-5, Tháwehl i-tôbfnn ng bảtnmo n kỷidtb . Trang 53 - 120.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 6-7-8, Châpklh n-tôbfnn ng bảtnmo n kỷidtb . Trang 121 - 174.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 9-10-11-12, Nhâpklh n-tôbfnn ng bảtnmo n kỷidtb . Trang 175 - 252.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 13, Anh-tôbfnn ng bảtnmo n kýrvsg . Trang 253 - 262.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 14-15-16 , Thầsupc n-tôbfnn ng bảtnmo n kỷidtb . Trang 263 - 316.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 290, Đwgiz ịvfth ch Thanh, Quáwehl ch Quỳytmp liệvfth t truyệvfth n. Trang 9.705 - 9.727.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 318, Trưauhx ơhbth ng Phưauhx ơhbth ng-Bìdprb nh liệvfth t truyệvfth n. Trang 10.353 - 10.371.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 320, Dưauhx Tĩcoix nh liệvfth t truyệvfth n. Trang 10.397 - 10.413.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 324, Phạimoo m Trọdelz ng-Yêtvzt m liệvfth t truyệvfth n. Trang 10.257 - 10.293.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 327, Vưauhx ơhbth ng An-Thạimoo ch liệvfth t truyệvfth n. Trang 10.541 - 10.560.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 332, Lýrvsg Sưauhx -Trung, Lụadja c Sằkjwl n, Triệvfth u Tiếtulz t liệvfth t truyệvfth n. Trang 10.673 - 10.695.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 334, Thẩqdbj m Khởxqwm i, Lưauhx u Di, Hùjguc ng Bảtnmo n, Tiêtvzt u Chúadja , Đwgiz àulgt o Bậmtie t liệvfth t truyệvfth n. Trang 10.721 - 10.741.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 336, Tưauhx -mãcmcq Quang liệvfth t truyệvfth n. Trang 10.757 - 10. 779
Âbfnn ° Quyểrmbk n 349, Yêtvzt n Đwgiz ạimoo t, Diêtvzt u Tựzemt liệvfth t truyệvfth n. Trang 11.049 - 11.064
Âbfnn ° Quyểrmbk n 350, Vưauhx ơhbth ng Quâpklh n-Vạimoo n, Hòkrqh a Mâpklh n, Lưauhx u Trọdelz ng-Võuulu , Khúadja c Chẩqdbj n liệvfth t truyệvfth n. Trang 11.067 - 11.090.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 446, Tôbfnn Giáwehl m liệvfth t truyệvfth n. Trang 13.149 - 13.172.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 480, Ngôbfnn -Việvfth t Tiềycsj n-thịvfth thếtulz -gia. Trang 13.897 - 13.917.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 481, Nam-háwehl n Lưauhx u-thịvfth thếtulz -gia. Trang 13.919 - 13.951.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 485, Ngoạimoo i quốpklh c truyệvfth n ,Hạimoo -quốpklh c thưauhx ợvfth ng. Trang 13.991 - 14.006.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 486, Ngoạimoo i quốpklh c truyệvfth n, Hạimoo -quốpklh c hạimoo . Trang 14.007 - 14.034.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 488, Ngoạimoo i quốpklh c truyệvfth n, Giao-chỉnryc , Đwgiz ạimoo i-lýrvsg . Trang 14.057 - 14.076.
Âbfnn ° Quyểrmbk n 489, Ngoạimoo i quốpklh c truyệvfth n, Chiêtvzt m-thàulgt nh, Châpklh n-lạimoo p, Bồtvzt -cam. Trang14.077 -
Âbfnn ° Quyểrmbk n 495, Man-di truyệvfth n, Quảtnmo ng-nguyêtvzt n châpklh u. Trang 14.214 - 14.220.
2. Tưauhx -trịvfth thôbfnn ng giáwehl m cưauhx ơhbth ng mụadja c củinbw a Tưauhx -mãcmcq Quang chéauhx p theo lốpklh i biêtvzt n niêtvzt n. Bộhsgm nàulgt y gồtvzt m 294 quyểrmbk n. Mụadja c lụadja c 30 quyểrmbk n, khảtnmo o dịvfth 30 quyểrmbk n. Khởxqwm i từnbil Chiếtulz n-quốpklh c, Ngũmfpd -đwehl ạimoo i, trảtnmo i 1362 năbwcn m. Hồtvzt i nhỏunko tiềycsj n nhâpklh n chưauhx a giảtnmo ng cho tôbfnn i bộhsgm nàulgt y. Hồtvzt i 1963, nhâpklh n giúadja p cho ngưauhx ờqodn i bạimoo n Hòkrqh a-lan soạimoo n luậmtie n áwehl n tiếtulz n sĩcoix văbwcn n chưauhx ơhbth ng Phưauhx ơhbth ng pháwehl p chéauhx p sửweeb củinbw a ngưauhx ờqodn i Trung-quốpklh c. Tôbfnn i mớbggu i đwehl ểrmbk ra hơhbth n tháwehl ng nghiêtvzt n cứjguc u. Bảtnmo n tôbfnn i nghiêtvzt n cứjguc u củinbw a Cẩqdbj m-chưauhx ơhbth ng thưauhx cụadja c Thưauhx ợvfth ng-hảtnmo i. Năbwcn m 1975 vềycsj sau, tôbfnn i dùjguc ng bảtnmo n củinbw a Trung-hoa thưauhx cụadja c Thưauhx ợvfth ng-hảtnmo i.
3. Tụadja c tưauhx trịvfth thôbfnn ng giáwehl m trưauhx ờqodn ng biêtvzt n củinbw a Lýrvsg Đwgiz àulgt o.
Chéauhx p theo lốpklh i biêtvzt n niêtvzt n. Kháwehl c vớbggu i chíqdbj nh sửweeb . Ởytmp chíqdbj nh sửweeb ; cáwehl c sửweeb thầsupc n triềycsj u đwehl ạimoo i sau chéauhx p triềycsj u đwehl ạimoo i trưauhx ớbggu c, nêtvzt n cómfpd nhiềycsj u đwehl iểrmbk m khôbfnn ng đwehl úadja ng sựzemt thựzemt c. Lýrvsg Đwgiz àulgt o chéauhx p ngay sựzemt kiệvfth n đwehl ang diễvssd n ra.
Bộhsgm Tụadja c tưauhx trịvfth thôbfnn ng giáwehl m trưauhx ờqodn ng biêtvzt n chéauhx p từnbil Tốpklh ng Tháwehl i-tổttuv lêtvzt n ngôbfnn i vua, cho đwehl ếtulz n lúadja c nhàulgt Tốpklh ng phảtnmo i dờqodn i đwehl ôbfnn xuốpklh ng Lâpklh m-an, trảtnmo i 166 năbwcn m (960-1126). Tưauhx ơhbth ng đwehl ưauhx ơhbth ng vớbggu i bêtvzt n Đwgiz ạimoo i-Việvfth t, niêtvzt n hiệvfth u Ngôbfnn Xưauhx ơhbth ng-Văbwcn n (Canh-thâpklh n, 960), đwehl ếtulz n niêtvzt n hiệvfth u Xưauhx ơhbth ng-phùjguc Duệvfth -vũmfpd thứjguc bẩqdbj y đwehl ờqodn i Lýrvsg Nhâpklh n-tôbfnn ng ( Bíqdbj nh-ngọdelz , 1126). Thờqodn i gian nàulgt y bao gồtvzt m tấcocf t cảtnmo bộhsgm Anh hùjguc ng Tiêtvzt u-sơhbth n. Tổttuv ng cộhsgm ng cómfpd 4.400 sựzemt việvfth c củinbw a 9 đwehl ờqodn i vua Tốpklh ng. Sáwehl ch chia làulgt m 520 quyểrmbk n.
Khi ôbfnn ng tôbfnn i qua đwehl ờqodn i, tôbfnn i tiếtulz p nhậmtie n sốpklh sáwehl ch củinbw a ngưauhx ờqodn i đwehl ểrmbk lạimoo i cómfpd bộhsgm nàulgt y. Bấcocf y giờqodn tôbfnn i mớbggu i mưauhx ờqodn i lăbwcn m tuổttuv i, chưauhx a đwehl ủinbw kiếtulz n thứjguc c khảtnmo o cứjguc u, thàulgt nh ra chỉnryc đwehl ọdelz c qua, thấcocf y đwehl ómfpd làulgt mộhsgm c bảtnmo n, chữzrgv lớbggu n. Khi di cưauhx vàulgt o Nam, tôbfnn i khôbfnn ng mang theo đwehl ưauhx ợvfth c. Đwgiz âpklh y làulgt mốpklh i âpklh n hậmtie n đwehl eo đwehl ẳnryc ng suốpklh t đwehl ờqodn i tôbfnn i. Vìdprb trong đwehl ómfpd ôbfnn ng tôbfnn i phêtvzt chằkjwl ng chịvfth t khắmtie p mọdelz i trang.
Năbwcn m 1968, khởxqwm i sựzemt viếtulz t lịvfth ch sửweeb tiểrmbk u thuyếtulz t, tôbfnn i dùjguc ng bảtnmo n củinbw a Trung-hoa dâpklh n quốpklh c tặsupc ng đwehl ạimoo i họdelz c văbwcn n khoa. Từnbil sau năbwcn m 1975 tôbfnn i dùjguc ng bảtnmo n củinbw a Trung-hoa thưauhx cựzemt c Thưauhx ợvfth ng-hảtnmo i.
4. Ngoàulgt i ra tôbfnn i dùjguc ng rấcocf t nhiềycsj u sáwehl ch kháwehl c, nhưauhx :
Âbfnn ° Đwgiz ôbfnn ng-đwehl ôbfnn sựzemt lưauhx ợvfth c củinbw a Vưauhx ơhbth ng Xung.
Âbfnn ° Lĩcoix nh ngoạimoo i đwehl ai đwehl áwehl p củinbw a Chu Khứjguc -Phi.
5. Nhữzrgv ng năbwcn m 1976-1990, trong khi du hàulgt nh sang Trung-quốpklh c côbfnn ng táwehl c y khoa cho nưauhx ớbggu c Pháwehl p, tôbfnn i sưauhx u tầsupc m đwehl ưauhx ợvfth c rấcocf t nhiềycsj u tàulgt i liệvfth u chéauhx p trong đwehl iạimoo phưauhx ơhbth ng chíqdbj , mộhsgm bia, củinbw a nhữzrgv ng vùjguc ng biêtvzt n giớbggu i Hoa-Việvfth t, màulgt trưauhx ớbggu c đwehl âpklh y thuộhsgm c Việvfth t. Nhữzrgv ng tàulgt i liệvfth u nàulgt y tôbfnn i sao chụadja p bằkjwl ng scaner mang vềycsj .
Tạimoo i thưauhx việvfth n Thưauhx ợvfth ng-hảtnmo i, Bắmtie c-kinh, Quảtnmo ng-đwehl ôbfnn ng, Quảtnmo ng-tâpklh y, Vâpklh n-nam, Quýrvsg -châpklh u, Hồtvzt -nam, tôbfnn i tìdprb m đwehl ưauhx ợvfth c khôbfnn ng biếtulz t bao nhiêtvzt u tàulgt i liệvfth u liêtvzt n hệvfth đwehl ếtulz n lịvfth ch sửweeb Hoa-Việvfth t giai đwehl oạimoo n 1010-1225 tứjguc c thờqodn i đwehl ạimoo i Tiêtvzt u-sơhbth n.
Yê
3 quyể
ANH HÙ
Lị
Yê
Chú
Hư
Cá
1. Thờ
Thuậ
Giai đ
- Về
Hì
- Về
Cá
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Nghệ
Giai đ
- Về
Anh-hù
- Về
Rấ
Lờ
Quý
Anh-hù
2.Thờ
Thuậ
Thờ
Giai đ
- Về
Thuậ
- Về
Lị
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Ý
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Phư
Giai đ
- Về
Nố
- Về
Tổ
Lờ
Quý
Giai đ
- Về
Đ
- Về
Rấ
Trong trậ
Cả
3. Thờ
Trong Há
Giai đ
Việ
Giai đ
Đ
Nhữ
Đ
- Mộ
- Hai là
- Ba là
v Nguồ
Trư
Chia là
I. Tà
Tà
Đ
Đ
Vậ
1. Trư
Â
Â
Â
Trong đ
2. Bộ
Niê
Niê
Bả
Xé
Â
Â
Bả
Â
Hồ
3. Bộ
Tiề
4. Bộ
5. Thứ
6. Tà
- Bia chù
- Bia chù
- Bia Thậ
- Bia chù
- Bia chù
- Bia đ
7. Tà
8. Tà
Nộ
Â
Thí
Ấ
Trung-quố
Tiê
Yê
Cộ
Â
Â
Â
Tổ
Bộ
II. Tà
Tô
1. Tố
Do Thừ
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
Â
2. Tư
3. Tụ
Ché
Bộ
Khi ô
Nă
4. Ngoà
Â
Â
5. Nhữ
Tạ
Chúc các bạn đọc truyện vui vẻ.
